قائل نیستند ، بلکه نظام خلقت را یک نظام معنی‌دار و مبتنی بر حکمت‌ می‌دانند و هیچ ذره‌ای از ذرات عالم را پوچ و لغو نمی دانند . ( حالا به‌ نوع فکر و نظری که فلاسفه در این مورد دارند و به نوع فکر و نظری که معمولا متکلمین در این مورد دارند ، کار نداریم - قدر مسلم این است که همه‌ الهیون نظام عالم را حکیمانه می‌دانند ) . ولی مادیون نظام خلقت را پوچ و بی معنی می‌دانند . برای آنها مسأله غایت بهیچ وجه مطرح نیست و نمی‌ توانند به عبث نبودن خلقت قائل باشند . آنها پیدایش همه چیز را از روی‌ تصادفات می‌دانند و در نظام عالم قائل به حکمت نیستند . اما مارکسیستها می‌خواهند هم مادی باشند و هم نظام خلقت را پوچ و بی معنی ندانند .
مسأله دیگر ، یک مسأله روانی و به یک اعتبار یک مسأله اخلاقی درباره‌ انسان است و آن مسأله یأس و امید و مسأله پوچی گرائی انسان است . یعنی‌ اینکه زندگی انسان توأم با چه عقیده و ایمانی اگر باشد آن زندگی زندگی‌ امیدوارانه و با نشاط است و یأس و ناامیدی از زندگی انسان طرد می‌شود و توأم با چه عقیده و ایمانی اگر باشد ، چنین نیست .
دو مسأله فوق از هم جداست و ملازمه‌ای با یکدیگر ندارند . البته از آن‌ طرف ملازمه هست . یعنی اگر ما همه عالم را پوچ و عبث بدانیم قهرا منجر به یأس و ناامیدی در انسان خواهد شد . ولی اگر ما توانستیم که خلقت را بشکلی ( ولو به یک شکل مادی ) از پوچی نجات دهیم آیا می‌توانیم با این‌ کار با یأس و ناامیدی انسان مبارزه کنیم ؟ مارکسیستها می‌گویند چون نظام‌ ماده یک نظام تکاملی است و بسوی کمال حرکت می‌کند بنابراین نیستی‌ها و فناها و عدمها را نباید شر مطلق بیانگاریم ، شری است که مقدمه خیر و کمال است [١] ، پس هرچه که فانی می‌شود به چیزی دیگر در مرتبه عالی‌تر و کامل‌تر تبدیل می‌شود ، پس پوچی در کار نیست . ما می‌گوئیم که اگر این‌ حرف درست باشد که طبیعت همیشه بسوی کمال حرکت می‌کند [٢] اولا این‌ حرف بنفع الهیون است که می‌گویند حرکات طبیعت بطور کلی حرکات کمالیه‌ است و بلاغایت نیست . ثانیا این حرف فقط طبیعت را توجیه می‌کند که‌ تمام حرکات طبیعت حرکات تکاملی است و معنای آن این است که از نظر منطق انسان نظام خلقت یک نظام حکیمانه و خردمندانه است اما مسأله یأس‌ و امید مسأله شخصی انسان است و مسأله‌ای است که با عاطفه و غریزه انسان‌ سر و کار دارد نه با عقل و خرد انسان . یعنی به شخص انسان مربوط می‌شود .
انسان وقتی که بداند بسوی سعادت خودش و بسوی کمال فردی خودش حرکت‌ می‌کند قهرا روح نشاط و امید در او پیدا می‌شود ، ولی اگر بداند که بین او و

[١] نظری که مارکسیستها در این مورد دارند همان نظری است که فلاسفه‌ اسلامی در مورد شرور دارند . [٢] البته این که می‌توانند این مطلب را ثابت کنند یا نمی توانند ، مطلب دیگری است . ما قبلا گفته‌ایم که از راه علم نمی توانند چنین مطلبی‌ را ثابت کنند ، با چند تا فرضیه داروینیزم در مورد جاندارها نمی شود ثابت کرد که تمام حرکات طبیعت حرکات تکاملی است . اگر هم بشود ثابت‌ کرد از راه فلسفه است که می‌شود ثابت کرد .