لذت غذا خوردن دارد ، برای رسیدن به آن لذت بدنبال غذا میرود ، ولی در عمل ، ضمنا ، طبیعت هم به مقصد خودش رسیده است . طبیعت کمبودهائی‌ پیدا کرده و نیاز به بدل ما یتحلل دارد . با خوردن غذا هدف شعوری خورنده‌ که تنها لذت بود حاصل میشود ، و در ضمن بدل ما یتحلل هم برای طبیعت‌ تأمین میشود ، پس هر دو کار خودشان را انجام میدهند ، خورنده لذت میبرد و طبیعت هم مایحتاج خودش را تأمین میکند . ولی آیا این دو کار با هم‌ بکلی بی ارتباطند ؟ و تصادفا با یکدیگر منطبق شده‌اند ؟ مثلا ممکن بود مطلب به طور دیگری واقع شود ، مثلا خورنده از خوردن سنگ لذت ببرد و معده نیاز به مواد دیگر داشته باشد ولی تصادفا اینجور شد که خوردنیهای‌ لذیذ برای خورنده ، اتفاقا بدرد طبیعت و جسم خورنده هم میخورد و نیاز او را رفع می‌کند ؟ آیا مطلب از این قرار است ؟ یا نه هیچ تصادفی در کار نیست ، و یک وابستگی وجود دارد ، منتهی یکی از این دو اصل است و دیگری‌ فرع ، حالا اصل قوه ادراکی است که میخواهد لذت ببرد و از رنج گرسنگی‌ رهائی پیدا کند ، ولی برای رسیدن به این هدف یک دستگاهی هم لازم است که‌ در راه رسیدن به لذت با دستگاه ادراکی همکاری کند و غذا را هضم کند و جذب کند تا زمینه برای خوردنها و التذاذهای بعدی فراهم شود ؟ یا قضیه بر عکس اینست ، طبیعت باید به مقصد خودش برسد ، و شخص را مسخر کرده‌اند و در خدمت آن قرار داده‌اند ؟ در اینکه یک تناسب و هماهنگی شدیدی در کار هست [ جای تردید نیست ] و لهذا هر حیوانی لذت می‌برد از آنچه که‌ طبیعت به آن نیاز دارد و طبیعت هم به همان نیاز دارد که لذت بخش است‌ . مثلا زن که مجهز به دستگاه شیر و زائیدن است ، از همین کارها لذت‌ می‌برد ، در صورتیکه حتی تصور زائیدن برای مرد [ ناراحت کننده است ] .
این یک حسابی است در کار ، حیوانی که تخم می‌کند از تخم گذاشتن لذت‌ می‌برد و آنی که می‌زاید از زائیدنش ، یک همچه هماهنگی شدید در کار هست‌ [١] . این اشتباه است که تصور شود غایت داشتن مخصوص ذی شعور است و وقتی گفته میشود طبیعت غایت دارد ، اشکال شود مگر طبیعت بی شعور است‌ ، و غایت داشتن دستگاه شعوری به تبع غایت داشتن طبیعت است ، طبیعت ، غایت داشتن به اینستکه حرکت می‌کند به سوی کمال خودش ( بقول شیخ ) شعور داشتن غیر ذی غایت را ، ذی غایت نمیکند ، و غایت داشتن به ذات خود آن‌ مربوط است ، منتهی یک وقت شعور به غایت دارد ، و یک وقت شعور به‌ غایت ندارد .

[١] اشکال : همیشه اینجور نیست که بین لذت و نیاز طبیعت هماهنگ‌ باشد گرچه بسیار لذتهائی که به زیان طبیعت تمام میشود و آنرا از کمال‌ خودش دور میکند . جواب : موارد انحرافی ، مورد نظر نیست ، بخصوص در انسان که بحکم عقل‌ کار میکند . منظور اینستکه بطور اجمال یک هماهنگی در حدی که نمیشود آنرا حمل بر تصادف کرد وجود دارد ، نه موارد استثنائی مثل حال بیماری که به‌ دوا احتیاج هست ولی لذتی از خوردن آن بدست نمی آید ، که آن هم از یک‌ نوع تضاد میان دو مقتضی پیدا میشود که حالا خودش باز تفصیلی دارد ، حیوان‌ از دوا خوردن خودش لذت می‌برد چون بحکم غریزه کار میکند ولی انسان که‌ بحکم عقل کار میکند لذت نمیبرد ، از تفصیل این مطلب صرفنظر می‌کنیم .