این نهایت کمال انسانی است که فیلسوف قائل است . شناختن خدا هم در حد اندیشه بیشتر نیست ، خدا را ادراک و کشف کردن و او جز به کشف کردن‌ نمی اندیشد . ولی عارف ، برای او این گونه مسائل معنی و مفهوم دیگری دارد ، رسیدن‌ به حقیقت ، و اندیشه درست را فقط در جریان عمل می‌داند و می‌گوید : انسان‌ باید در جریان عمل و سیر و سلوک وارد شود ، و در جریان عمل است که‌ انسان به حقیقت می‌رسد و بعد هم ، حقیقت کشف کردنی نیست ، رسیدنی است‌ ، اگر بوعلی سینا نابغه دهر هم باشد با اندیشه نمی تواند به حقیقت برسد ، باید از راه عمل و پراکسیس به حقیقت رسید ، منتهی این پراکسیس انسان‌ با خود است ، نه پراکسیس انسان با طبیعت یا با انسانهای دیگر . خیلی کارها که انسان می‌کند ، در حقیقت خودش را می‌خواهد کشف بکند ، در خودش دگرگونی ایجاد می‌کند تا خودش را کشف بکند ، حتی اینها ( مارکسیستها ) قبول دارند که این پراکسیس انسان با خود است ، و این حرف‌ تا یک حدی هم درست است و تطبیق می‌شود با حرفی که روانشناسان درباره‌ غریزه کاوش در کودکان می‌گویند که کودک تقریبا از سن یک سالگی ( که سن‌ پرسش است ) حالت یک موجود خرابکار را به خودش می‌گیرد و همه چیز را در هم می‌ریزد و وضع عادی اشیاء را بر هم می‌زند . ما معمولا می‌گوییم چقدر بچه بی عقلی است و با همه چیز کار دارد و هر چه به دستش برسد می‌شکند و خراب می‌کند ، در صورتیکه این کار طبیعی‌ترین کار بچه است ، و طبیعی‌ترین‌ کار انسان است . انسان وقتی در مقابل خودش چیزی می‌بیند ، می‌خواهد آن را کشف کند ، و راه کشف کردنش این است که آن را دگرگون بکند و در آن‌ تصرف بکند تا بفهمد چیست . لذا روانشناسان این کار بچه را کاوش او می‌دانند ، ما که این کار بچه را حمل بر بی عقلی و خرابکاری می‌کنیم او را با خودمان مقایسه می‌کنیم ، و چون نتایج این کارها برای ما روشن است ، مثلا می‌دانیم که برخورد شدید استکان با اشیاء دیگر باعث شکستن آن می‌شود ، لذا کار بچه را بیهوده و عبث می‌دانیم ، در صورتی که این امر برای او مکشوف نیست ، و او از همین راهها است که به این امور پی می‌برد و آگاهی‌ پیدا می‌کند ، و بعد که بزرگ شد این کارها را نمی کند چون به این امور آگاهی پیدا کرده و نتایج برای او روشن است ، والا اگر در بزرگی هم به‌ اموری برخورد کند که برایش مکشوف نباشد ، قهرا در این گونه موارد مانند کودکان در صدد می‌افتد تغییر و دگرگونی در آن امور ایجاد کند ، تا آنها را کشف نماید . غرض این است که این سخن که عمل معیار حقیقت است و تنها با عمل‌ می‌شود جهان را شناخت این قدر شور عرفانی به قضیه می‌دهد ، و اولین خصلت‌ عرفانی بی اعتنایی به فکر و مفکرین است ، یک عارف بی فکر ( لکنتی ) که‌ چند روزی دستورهائی گرفته است دیگر به بوعلی سینا هم اعتنائی ندارد . برای مارکسیستها هم همین طور است ، و برای آنها این راه راه خیلی خوبی‌ است و می‌توانند چند نفر بچه را فریب بدهند و بگویند : " راه کشف‌ حقیقت تنها مبارزه است و در جریان