درست از آب در می‌آید یا نه . و از همین جا بود که موضوع تئوری و پراتیک یا فرضیه و عمل پیش آمد که در وهله اول فرضیه ای وجود دارد ، بعد آنرا در عمل می‌گذاریم اگر خوب جواب داد می‌فهمیم درست است ، و اگر خوب جواب نداد می‌فهمیم درست نیست ، پس در اینجا عمل مقدم شد بر اندیشه ، منتهی در اینجا یک عده افراطی فکر کردند و گفتند به طور کلی هر چیزی که در عمل بتوانیم آن را ثابت کنیم درست است ، و اگر هر چه را نتوانیم ثابت کنیم غلط است ، چون در عمل نمی توان آن را به اثبات‌ رساند . و این حکم را در الهیات هم تعمیم دادند .
عده دیگر گفتند ، نه ، این گونه مسائل ، مسائل مسکوک و مجهول هستند ، و چون در عمل قابل اثبات نیستند برای همیشه مجهول و مشکوک باقی خواهند ماند ، نه این که نادرستی آنها ثابت شود . و روشن است که نتیجه منطقی‌ اعتماد و تکیه به عمل برای اثبات افکار ، همین نظر دوم است ، یعنی شک‌ ، نه انکار و نفی .
اینها مسیرهائی بود که در مسئله پراکسیس ( به یک معنی ) وجود داشته‌ است . هر چند که قبل از فوئر باخ اصطلاح پراکسیس به کار نمی رفته است .
ویلیام جمز ، در این زمینه یک قدم جلوتر رفت و گفت : نه تنها عمل‌ معیار حقیقت است ، به این معنی که حقیقت ( که عبارت از مطابقت با واقع است ) [١] با عمل تشخیص داده می‌شود ، بلکه اساسا حقیقت بودن‌ یعنی در عمل نتیجه دادن ، و هر چیزی که در عمل نتیجه داد و حتی مفید بود ، آن حقیقت است نه این که علامت حقیقت بودن است ، بلکه حقیقت اساسا همین است .
اما نظر مارکس در این باره چیست ؟ از فوئر باخ به این طرف ، مارکس‌ معمولا حرفهای دیگران را می‌گیرد و در آنها تصرفاتی می‌کند و آنها را باهم‌ تلفیق می‌کند و در نتیجه یک مکتب پر سر و صدا بوجود می‌آورد . یکی از آن‌ شاه حرفهائی که به مارکسیس نسبت می‌دهند اینست که : دیگران گفته‌اند فلسفه تفسیر جهان است ، من می‌گویم فلسفه تغییر جهان است . بقول آندره‌ پی یتر بعضی‌ها این جمله را ساده تلقی می‌کنند ، و آن را بر اختلاف اصطلاح‌ حمل می‌کنند . یعنی دیگران تفسیر جهان را فلسفه نامیدند ، و من فلسفه را بر تغییر جهان اطلاق می‌کنم ، ولی نه ، او بیش از اینها نظر داشته است .
او مقصودش اینست که : تفسیر جهان را فقط با تغییر آن ممکن می‌داند ، پراکسیس همین است . پراکسیس در مفهوم مارکس یعنی دگرگون کردن ، برای‌ شناختن و شناختن برای دگرگون کردن .

مارکسیسم و مسئله پراکسیس :

وقتی می‌گویند مارکسیسم پراکسیس است ، یک معنای ساده دارد و آن این‌ که خود مارکسیسم که در دنیا بوجود آمد ، خودش یک پراکسیس بود ، یعنی‌ عکس العمل در برابر وضع موجود بود ، ولی البته این معنی در اینجا مقصود نیست .
اما وقتی می‌گویند مارکسیسم فلسفه پراکسیس یا فلسفه عمل است این ، دو مفهوم دارد ،

[١] رجوع شود به درسهای " شناخت " که در محرم ٩٨ در کانون توحید ایراد شده است .