به نحوی که خود انسان نفهمد ، معاشرتها به طور ناآگاه اثر می‌کند ، مثل‌ آب سرد و گرمی که به یکدیگر می‌رسند و این در آن و آن در این اثر می‌کند و یک حد معتدلی به وجود می‌آید . یک فرد را اگر ما از نظر شخصیتش در نظر بگیریم ، عبارت از مجموع آثار متقابلی است که با افراد دیگر داشته است‌ ، و نه افراد هم زمان خودش بلکه با افرادی هم که در گذشته بوده‌اند که‌ اگر از این نظر حساب کنیم گذشته‌ها هم زنده‌اند ، یعنی مثلا بوعلی سینا الان‌ از نظر حیات اجتماعی زنده است [١] .
البته این حرف دورکیم است و من از سابق در همین مسئله فکر می‌کردم ، و به نظرم رسید که ترکیب اجتماع یک ترکیب منحصر به فرد است ، نه از ترکیب‌های اعتباری است از قبیل درخت‌های یک باغ که هر درختی مستقلا زندگی می‌کند ، و از یکدیگر تغذیه نمی کنند ، و نه از ترکیب‌های طبیعی‌ است که شخصیت فرد مستهلک در شخصیت جامعه باشد چون لازمه این همان جبر اجتماعی است که امثال دورکیم قائل هستند و در این صورت برای فرد اصلا شخصیت مستقل باقی نمی ماند و فرد در مقابل جامعه و روح جامعه مجبور مطلق‌ است ، مسلم است که این نظریه از این جهت درست نیست ولی بدون شک این‌ مطلب درست است که بر جامعه یک روح واحد می‌تواند حکم فرما باشد و آن‌ روح واحد ، همان فرهنگ حاکم بر جامعه است و افراد عضو آن هستند ، ولی‌ این روح واحد از نظر ما روح الکل است نه کلی . همین حرف به زبان دینی و مذهبی به تعبیرات گوناگون بیان شده است .
همه مؤمنین یک جامعه واحد را تشکیل می‌دهند : « المؤمنون ، ابوهم النور و امهم الرحمه . مثل المؤمنین ، فی تواددهم و تراحمهم کمثل الجسد » . . .
اینها فقط تشبیه نیست ، واقعیت است . اگر بنا بشود در یک جامعه یک‌ ایمان و روح واحد حکم فرما باشد ، تا حد زیادی افراد آن جامعه حکم اندام‌ همان روح را پیدا می‌کنند . خلاصه اینکه این مسئله که آیا جامعه ماهیت‌ واقعی دارد یا نه ، یکی از مسائلی است که در باب جامعه مطرح است ، و از بحثهای خوبی هم که در تفسیر المیزان مطرح شده بدون این که به این آراء هم توجه داشته باشند . همین است که می‌گویند : قرآن بطور جدی برای جامعه‌ وحدت واقعی قائل است . اجل ، مدت ، روح ، حیات و سرنوشت مشترک قائل‌ است ، و این یکی از

[١] سؤال : آیا تأثیر و تأثر ، دلیل بر جدائی نیست ؟ جواب : تأثیر و تأثری که از آن یک شخصیت جدیدی به وجود آمده است ، یعنی انسان به اعتبار یک شخص فقط قابلیت این را دارد که اثر بپذیرد ، و مقدار کمی هم می‌تواند اثر بدهد . یک نفر در میان میلیاردها افراد گذشته و حال یک میلیاردم می‌تواند اثر بگذارد ، و اثر زیادی بپذیرد ، پس‌ بنابراین آن چیزی که الان به نام شخصیتش هست و وجود دارد همان است که‌ جامعه به او داده است ، و این شخصیت همان چیزی است که همه بطور مشابه‌ آنرا گرفته‌اند و مجموع افراد یک واحد فرهنگی را تشکیل می‌دهند ، و ما اگر وجود فرهنگی را در نظر بگیریم وضع همه ما ، مثل وضع عناصر آب نسبت به‌ آب است .