همه اینها ساخته وضع اقتصادی موجود است [١] . از نظر مارکسیستها هیچ‌ چیزی در مقابل روابط تولیدی از خود اصالت ندارد بلکه محصول جبری روابط تولیدی است و نوع روابط تولیدی هم محصول وضع ابزار تولید است [٢] .
از اینجا نظریه جبر اقتصادی تاریخ پیش می‌آید .
در باب تاریخ دو نظریه هست : یکی اینکه بر تاریخ هیچ گونه جبر یعنی ضرورت و حتمیت حاکم نیست ، یعنی یک سلسله قوانین جبری لا یتخلف بر تاریخ حکومت نمی کند . چرا ؟ چون اراده انسان دخالت دارد ، از نظر فرنگیها ، آنها که به آزادی اراده‌ قائل هستند ، این آزادی را بر ضد قانون علت و معلول می‌دانند ، نظیر حرف‌ نائینی و همه آنهائی که می‌گویند : لازمه فاعل مختار بودن اینستکه علت در کار نباشد ، انسان علت کار خودش نیست ، فاعل کار خودش است ، خدا هم‌ فاعل عالم است نه علت آن ، چون اگر بگوییم علت ، معنایش ضرورت ترتب‌ معلول بر علت است ، و اگر قائل به ضرورت شویم ، دیگر فاعل مختار نیست‌ بلکه موجب است ، و این همان بحث معروفی است که از قدیم مطرح بوده‌ است . مخالفینشان جواب می‌دهند ، اگر هم ما قائل به ضرورت ترتب بر علت بشویم ، فاعل ، موجب ( به کسر جیم ) است نه موجب ( به فتح جیم ) و موجب بودن مستلزم موجب بودن نیست .
به هر حال ، فرنگیها عموما در باب اختیار ، اعتقادشان همین است که‌ اگر موجودی مختار باشد ، اصل علیت بر وجود او حاکم نیست . اگر کسی چنین‌ اعتقادی داشت ناچار می‌گوید هیچ ضرورتی بر تاریخ حکم فرمانیست و لذا تاریخ قابل پیش بینی نیست چون پیش بینی براساس علت و معلول است ، وقتی ما بدانیم این امر ، علت معلول خاص است ، می‌دانیم معلول به دنبال‌ آن خواهد آمد ، باز این معلول ، به نوبه خود علت است برای معلول دیگری‌ ، و هم چنین . ولی اگر علیت در کار نباشد ، ناچار تصادف باید در کار باشد یا به قول بعضی ،

[١] اشکال : مجزا و مستقل حساب کردن ما هم معلوم نیست درست باشد ، و نمی شود عوامل مادی را اصلا به حساب نیاورد . جواب : بلاشک ، عوامل مادی حتما اثر دارند ، ولی اگر عوامل مادی اثر داشته باشند آیا لازمه‌اش اینستکه امور غیر مادی صرفا تابع و متأثر باشند ؟ چه مانعی دارند که همه این امور اصالت داشته باشند و در عین حال در یکدیگر اثر کنند ، گاهی این بر آن غلبه کند و گاهی آن بر این ؟ [٢] سؤال : خود ابزار تولید چگونه تکامل پیدا می‌کند ؟ جواب : در اثر کار انسان . البته اینجا ، یک مطلب هست و آن اینکه‌ حیوان هم کار می‌کند چرا او تکامل پیدا نمی کند ؟ ناچار باید برای انسان‌ یک استعدادی قائل شویم که در حیوانات نیست ، مطلب دیگر اینکه ما می‌گوییم انسان فطرتا کمال جو است ، یعنی هرچه را که داشته باشد باز بالاتر آنرا می‌خواهد ، اینها این حرف را نمی زنند و همه را ناشی از امر اقتصادی و مادی می‌دانند . سؤال کننده : پس زیربنای همه چیز کار انسان شد ؟ جواب : کار هم که می‌گویند ، مقصود کار تجسم یافته است که همان ابزار تولید است ، لذا مناقشه لفظی است .