و اجتماعی است و بحث فلسفه تاریخ مخصوص تحولات جامعه است .
به هر حال ، انسان در میان همه موجودات یک خصوصیت ویژه‌ای دارد و آن‌ اینکه دارای تاریخ اجتماعی متحول است نظامات زندگی اجتماعی انسان متغیر است ، اما نظامات زندگی حیوانات مثل زنبور عسل از چندین هزار سال پیش‌ تا به امروز فرقی نکرده است ما این مطلب را به این نحو توجیه می‌کنیم که‌ انسان چون به مرحله عقل و اراده رسیده و یک موجود مختار و آزاد است ، صرفا تحت حکم غریزه نیست ، وضعش چنین است .
انسان ، تا وقتی محکوم غریزه است . تحول تکاملی نوعی ندارد ، تکاملش‌ فردی است و تکامل نوعیش ، احتمال است که از جنبه زیستی به حکم قوانین‌ دیگری غیر از غریزه رخ داده است . غریزه حیوان جلو نمی برد ، حکم یک‌ سرپرست و قیم را دارد که از طرف طبیعت قیومیت می‌کند و فقط فرد را پیش می‌برد ، انسان به مرحله عقل و اراده که رسیده ، به منزله فرزند بالغ‌ عالم طبیعت است که به خود واگذاشته شده به تعبیر سارتر موجود به خود وانهاده است ، به اعتبار دیگر موجود مختار و آزاد است ، یعنی آنقدر سرمایه به او داده شده است که نیازی به سرپرستی غریزه ندارد ، کارهایش‌ را با عقل و اختیار خود انجام می‌دهد .
و به دلیل آزاد و مختار بودن و از همین مجرای آزادی و اختیار ، برایش‌ امکان نوع خاصی از تکامل هست که تکامل اجتماعی تاریخی است ، هم چنانکه‌ نوعی تکامل فردی اختیاری هم دارد . و به همین دلیل هم برایش امکان رجعت‌ و انحطاط و انحراف به چپ و راست هست ، در صورتی که حیوانات جبرا روی‌ یک خط مستقیم سیر می‌کنند .
علمای جامعه شناسی و فلاسفه تاریخ کوشش کرده‌اند که قوانین این تحول را به دست بیاورند یعنی همان کاری که داروین در تحولات زیستی کرد ، اینها می‌خواهند در تحولات تاریخی این کار را انجام بدهند ، و حتی این مسئله‌ برایشان جای تردید است که اصلا این قوانین قابل کشف هست یا نه ؟ [١] عده‌ای می‌گویند : قوانین حاکم بر تاریخ قابل کشف نیست ، چون اختیار بشر در قضیه دخالت دارد ، و کاری را که اختیار بشر در آن دخالت دارد ، نمی توان با قوانین طبیعی تحت ضابطه در آورد ، یا باید قائل به جبر مطلق‌ شویم و برای اراده انسان هیچ نقشی قائل نشویم که این را بتوانیم بگوییم و یا اگر بخواهیم برای انسان آزاده و آزادی قائل شویم باید بگوییم که آن‌ قوانین مضبوطی که در زیست شناسی بدست می‌آید ، در تاریخ بدست

[١] کتاب خوبی در این موضوع هست به نام " تاریخ چیست ؟ " تألیف‌ ام - اچ کار ترجمه . . کامشاد ، کتاب خوبی است در این موضوع ، کما اینکه کتاب دیگری در همان حجم ویل دورانت نوشته است به نام " درسهای‌ تاریخ " که آنهم کتاب خوبی است ، کتاب ویل دورانت شاید به دقت و عمق آن نرسد ، چون ویل دورانت شخص پر تتبعی بوده و همین جور مطالب را تکه تکه می‌آورد و نظم علمی چندان ندارد ، کتاب ویل دورانت مسائل خیلی‌ مهم تاریخ را از نظر تاریخ بحث کرده است ، مثلا ، فلسفه از نظر تاریخ ، اخلاق از نظر تاریخ ، دین از نظر تاریخ . . : در " تاریخ چیست " مسائل‌ مهم فلسفه تاریخ مطرح شده و کتاب دقیقی هم هست .