توجیه است ولی از نظر مارکس قابل توجیه نیست که یکی از آنها مسئله‌ ضرورت پیدایش ضدی از ضدی دیگر است که این حرف فقط با فلسفه هگل قابل‌ توجیه است که معقولات انتزاعی را عین خارج می‌داند . عین همین اشکال در اینجا هم هست . " از خودبیگانگی " فقط با تز فوئر باخ جور در می‌آید آقای مارکس آمد نظریه فوئر باخ را راجع به انسان تغییر داد ، اما از خود بیگانگیش را حفظ کرد در صورتیکه نمی‌توا ند تنها این قسمت از نظریه‌ فوئرباخ را نگهدارد و قسمت دیگر را دور بیندازد [١] .

&gt جواب : مسلما ریشه و اساس می‌دانند . کلماتشان صراحت دارد اصل تمام‌ فلسفه بر همین اساس است ، مثلا مارکس در مورد سوسیالیزم هیچ وقت به‌ عدالت تکیه نمی کند ، یعنی از باب اینکه انسان عدالت خواه است و عدالت می‌خواهد ، همه اینها را حرف مفت می‌داند و سوسیالیزم مبتنی بر این حرفها را سوسیالیزم تخیلی می‌داند . اساسا عدل و ظلم و اینگونه مفاهیم‌ را ذهنی و خیالی می‌داند ، و هر ظلمی از نظر او در زمان خودش که حالت‌ آنتی تز داشته خیلی خوب بوده است . از جمله ایرادهائی که به آنها گرفته‌ می‌شود همین است ، مثلا اگر مالکیت اختصاصی را بدو غیر عادلانه بدانیم در منطق آن کسیکه به ظلم و عدالت قائل است از همان اول که مالکیت اختصاصی‌ پیدا شده بود بد بوده است . اما در منطق مارکس می‌گوید هرچه که جامعه را جلو ببرد خوب است ، مالکیت اختصاصی اولی خوب بوده است ، فئودالیزم‌ در وقتیکه آنتی تز بود خوب بود ، لذا اینها می‌گویند اخلاق نسبی است ، ظلم و عدل نسبی است ، و اینها روی این مسائل تکیه می‌کنند ، یعنی هر شخص‌ مادی باید این جور باشد . اگر از فوئرباخ هم کسی بپرسد که روی چه حسابی‌ برای انسان شرافت قائل هستی با این که به روح عقیده نداری جوابی ندارد . کسی که انسان را یک ماشین می‌داند نمی تواند برای او شرافت قائل باشد ، آپولو با ٥ میلیون قطعه شیئی عظیمی هست اما شرافت ندارد . [١] سؤال : برای مارکسی چه ضرورتی دارد که جنبه با شرافت و متعالی را در انسان انکار کند ؟ جواب : ضرورتش از این جهت است که ، هیچ خصلت ذاتی برای انسان قائل‌ نیست ، ( زیرا اگر به خصلت ذاتی قائل باشد به فطرت قائل است و اگر به‌ فطرت قائل شود تمام فلسفه مادیت تاریخی در هم می‌ریزد ) و همه اینها را روبنا می‌داند . روبنا یعنی انعکاس روابط اجتماعی و اقتصادی . انسان از نظر مارکس یک آئینه است که نصب شده ، و از روابط اجتماعی ، به هر نحو باشد انعکاساتی در آن پیدا می‌شود ، روابط که تغییر کند انعکاسات منتقش‌ در آئینه تغییر می‌کند ، و همین طور که آئینه در برابر صور منتقش در آن‌ اصالتی ندارد ، انسان هم چنین است ، لذا در مکتب‌مارکس انسان یعنی‌ انسان نوعی محتوی ندارد . ( چون فطرت ندارد ) سؤال کننده : چرا اقتصاد برایش ارزش دارد ؟ جواب : برای اینکه حیوانی است . سؤال کننده : پس شکم و آنچه متعلق به شکم است برای او اهمیت دارد ، ( و اینها خود فطرت &gt