در برخى از روايات آمده است كه تا هفتاد مَحْمِل و شايد و احتمال و توجيه براى آن تصوّر كن‌ [١]، وقتى اين شايدها را گفتى، آن گمان بد در ذهنت كم رنگ مى‌شود.

ثانياً: اگر گمان بد در ذهن تو مستحكم و پابرجاشد، طبق آن عمل نكن و آن را از محيط فكر و ذهنت به خارج سرايت مده! و همانند گذشته با آن دوستت رفتار كن و از ابراز علاقه‌ات نسبت به او مكاه.

خلاصه اين كه اجازه نده گمان بد، در افعال و كردار و برخورد تو تأثير بگذارد. پس اوّلين صفت رذيله‌اى كه در اين آيه شريفه از آن نهى شده است، گمان بد و سوءِظن است.

٢-

«وَ لا تَجَسَّسُوا»

- دومين دستورالعمل اخلاقى كه در اين آيه شريفه آمده، «ترك تجسّس» در كار مردم است.

در لغت عرب هم «تجسّس» داريم و هم «تحسّس» و هر دو به معناى جستجو كردن است؛ با اين تفاوت كه تجسّس، جستجو كردن در موارد غير مجاز و نامشروع، و «تحسّس» به معناى جستجو نمودن در امور مشروع و مجاز است. حضرت‌

[١] به چنين روايتى از معصومين عليهم السلام دست نيافتيم؛ ولى روايتى بدين مضمون در بحارالانوار، جلد ٧٢، صفحه ١٩٦ به نقل از «ابىّ بن كعب» نقل شده است؛ قال ابى بن كعب: «اذا رأيتم احد اخوانكم فى خصلة تستنكرونها منه فتأوّلوا لها سبعين تأويلًا فان اطمأنّت قلوبكم على احدها و الا فلوموا أنفسكم حيث لم تعذروه فى خصلة سترها عليه سبعون تأويلًا و انتم اولى بالانكار على انفسكم منه؛ هرگاه صفت زشتى از يكى از برادران دينى خود ديديد، براى آن هفتاد توجيه درست كنيد. اگر دلتان به يكى از اين توجيه‌ها آرام گرفت كه هيچ و گرنه خودتان را ملامت كنيد كه با هفتاد توجيه هنوز بدبينى شما از بين نرفته است؛ پس شما سزاوارتر به عتاب و انكار هستيد». هرچند بعيد نيست كه ابىّ بن كعب اين روايت را از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده باشد، مخصوصاً كه مضمون بسيار جالبى دارد كه عادتاً از غير معصوم صادر نمى‌شود. البته روايات فراوانى داريم كه دلالت بر توجيه و حمل بر صحت نمودن كارها و گفتار مؤمنان دارد؛ امّا كلمه «هفتاد بار» در آنها نيامده است. به عنوان نمونه، به بحارالانوار، جلد ٧١، صفحه ١٨٧ و جلد ٧٢، صفحه ١٩٦ و جلد ٧٥ صفحه ٣٣ و ٢٥١، رجوع كنيد؛ اين روايات عمدتاً از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و امام صادق عليه السلام نقل شده است.