مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ٣٦٥ - شرح حديث حماد

يعنى آن كسانى كه در نماز خود فروتنى‌كنندگان و ترس‌كارانند.

و خشوع در باطن و ظاهر هر دو مى‌باشد أمّا خشوع باطن پس مراد به آن توجّه دل است به جانب معبود حقيقى و خوار داشتن نفس در مقام بندگى و به ترس آوردن آن از نافرمانى الهى و قهر و سخط جناب بارى، و اين معنى را مراتب متفاوته و درجات مختلفه مى‌باشد. پس اگر غفلت بالكليّة از نماز و بندگى حاصل شود به حدى كه استدامت حكمى‌[١] نيّت كه علما در نماز اعتبار آن كرده‌اند بر هم خورد باعث بطلان نماز مى‌شود، چنان كه در رساله موسومه به نيّت صادقه تحقيق آن كرده‌ايم.

امّا اگر به آن حد نرسد باعث بطلان نماز نيست. ليكن هر چند توجّه و التفات به جانب جناب كبريا و محافظت حدود و اركان نماز و اعراض و غفلت از ماسوى زياده گردد باعث كمال نماز و علوّ درجه و مزيد اجر و ثواب مى‌گردد، تا آن كه به حدّ توجّه اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌رسد كه مروى است كه روح تقدّس‌نژاد آن حضرت به نحوى در نماز توجّه به جانب حق تعالى و بندگى جناب او داشت كه بالكليّة از غير غافل بود و اگر پيكان تير از جسد مبارك او مى‌كشيدند احساس به الم آن نمى‌فرمود[٢].

و روايت كرده زرارة بن اعين كه فرمود به من حضرت امام محمّد باقر عليه السلام كه وقتى كه بر مى‌خيزى به سوى نماز پس بر تو است رو كردن به دل به جانب نماز، چه جز اين نيست كه حساب كرده مى‌شود براى تو از جمله نماز آنچه رو آورده باشى بر آن به دل خود[٣].

و در خبر ديگر وارد شده كه عادت حضرت سيد الساجدين عليه السلام اين بود كه چون بر مى‌خواست به سوى نماز ديگرگون مى‌شد رنگ روى مبارك او پس چون به سجده‌

[١]. حكميّة نيّت: خ ل.