مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ٣٧٠ - شرح حديث حماد

دست‌ها را به پهلوها و سجده كرد بر هشت استخوان، يعنى چنان كرد كه هشت عضو او بر وجه ميل و اعتماد بر زمين گذاشته شد، دو كف دست‌ها و دو آنيه زانوها و دو بند بالاى انگشتان شست پاها و پيشانى و بينى.

وَ قالَ سَبْعَةٌ منها فَرْضٌ يُسْجَدُ عَلَيها و هِىَ التى ذَكَرَها اللَّه في كِتابِه فقال أنّ المساجد للَّه‌فلا تدعوا مع اللَّه احَداً،[١] و هى الجبهة و الكَفّان و الركبَتان وَ الابْهامان، و وضع الانْفِ عَلَى الارضِ سُنَّة.

و فرمود آن حضرت عليه السلام كه سجده بر هفت عضو از جمله اين هشت عضو واجب است كه سجده كرده مى‌شود البته بر آنها و آن هفت عضو است كه ذكر كرده اللَّه تعالى آنها را در كتاب خود به اين روش كه فرموده در سوره مباركه جن‌ «أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً». يعنى- و اللَّه اعلم- و وحى شده به من اين كه آلات سجده اعضايى كه سجود به آنها مى‌شود مرخداى راست و مختصّ به اوست، پس مخوانيد با خداى تعالى و شريك مسازيد با او كسى را غير او در سجود خود.

و حاصل آن كه امام عليه السلام خبر داد كه مراد به مساجد كه در اين آيه كريمه واقع شده هفت عضو است كه آلات سجودند و سجده كردن بر آنها واجب است و آن هفت عضو پيشانى و دو كف و دو زانو و دو شست پاهاست، و گذاشتن بينى بر زمين در وقت سجود سنّت است.

و مخفى نماند كه بعضى از مفسّرين مساجد را به مسجدها كه جاهاى سجود است تفسير كرده‌اند، يعنى در مسجدها عبادت غير خداى تعالى مكنيد و شريك براى جناب او در عبادت خود قرار مدهيد، چنان كه يهود و نصارى در كنايس و صوامع خود حضرت عزير و حضرت مسيح را به الوهيّت ياد مى‌كنند و شريك حق تعالى مى‌سازند و ممكن است كه در آيه كريمه اشاره به همه معانى باشد.

ثمَّ رَفَعَ رأسَهُ مِنَ السجود فلمّا استوى جالسا قال: اللَّه اكبر، ثمّ قعد على فخذه الايْسَر و قد وَضَعَ ظاهِرَ قَدَمِه الْايمَن عَلى‌ بَطْنِ قدمه الأَيْسَر و قال: أستغفر اللَّه رَبّي و أَتُوبُ الَيْه.

[١]. جنّ( ٧٢): ١٨.