یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٥١ - مطالب مربوط به ربا

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٤، ص: ٤٥١

نیست، پول معنی حرفی است، به معنی این است که پول فقط واسطه در مبادله است و خود مبادله فی حد ذاته ایجاد ارزش نمیکند خواه منشأ ارزش را کار بدانیم یا فایده و اثر و یا چیز دیگر؛ یعنی دو کالا که در مقابل هم قرار میگیرند و مبادله میشوند، به سبب مبادله ارزش بیشتری پیدا نمیکنند. پول نیز که واسطه میان دو مبادله است؛ یعنی مبادله کالا به کالا را به وسیله مبادله کالا پول، پول کالا، آسان میکند ارزشی ایجاد نمیکند. این مطلب در مبادلههای عادی که در زمینههای احتیاجات شخصی صورت میگیرد یعنی مولّد یک کالا با وساطت پول، کالای دیگری به چنگ میآورد خیلی روشن است.

اما در مبادلههای غیر معمولی یعنی مبادلههای تجاری که در واقع جریان به شکل «پ ک پ» است یعنی برای تاجر پول اصالت دارد، جریان از پول کوچک آغاز و به پول بزرگتر ختم میشود و در حقیقت «ک» رابط و معنی حرفی میان دو «پ» است، زیرا تاجر به خاطر احتیاج شخصی کالایی را نه میخرد و نه میفروشد، بلکه او سرمایهداری است که برای ازدیاد سرمایه و پول کالا را خرید و فروش میکند. در اینگونه مبادلهها ممکن است کسی ادعا کند که خود پول مولّد است و به عبارت دیگر خود مبادله مولّد است، پس پول نیز میتواند مولّد باشد، پس پول عقیم نیست. پس، گرفتن منافع و بهره پول دزدی و استثمار نیست.

اما به نظر ما این مطلب جواب دارد. ما صحت مبادلات تجاری و سرمایهداری تجاری را منکر نیستیم. ما قبول داریم که در مبادلات تجاری هدف تاجر این نیست که به وسیله پول کالایی را به کالایی دیگر تبدیل کند بلکه هدفش این است که به وسیله کالا پول کوچکتر را به پول بزرگتر تبدیل کند، یعنی جریان تجاری «پ ک پ» است.

در عین حال هیچ یک از اینها دلیل نمیشود که پول مولّد باشد، یعنی صحت و مشروعیت معاملات تجاری براساس مولّد بودن پول یا مبادله نیست، براساس دیگر است. توضیح آنکه همان طوری که کار مجسم یعنی کالا قابل مبادله است مثل اینکه دهقان گندم تولید