یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٢٨ - ربا

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٤، ص: ٣٢٨

ترجیح بیان فخر رازی در معنی مس شیطان:

ب. فخر رازی احتمال دیگری در آیه داده است که بهتر است.

وی میگوید: مراد جنون نیست بلکه مراد تحت تأثیر وساوس و افکار شیطانی واقع شدن است، چنانکه در آیه: ان الذین اتقوا اذا مسهم طائف من الشیطان تذکروا نیز چنین است. بنابراین احتمال مفاد آیه این است که آکل ربا قیامش در امر معیشت مانند قیام مردمی است که تحت تأثیر وساوس شیطانی مست و لایشعر شدهاند (مانند کسی که مست شهوت یا مال یا مقام شده است) [١].

معنی قول در آیه «قالوا انما البیع ...»:

٤. ذلک بانهم قالوا انما البیع [٢] مثل الرّبوا اظهر این است که بیان حال و فکر ایشان است نه بیان قول لفظی ایشان و در محکی قول، دو احتمال است:

معنی «انما البیع مثل الربوا»:

الف. اینکه چون دچار خبط بودهاند، بین بیع و ربا فرق نمیگذاشتهاند؛ یعنی بین قبیح و حسن، و درست و نادرست تمییز نمیدادهاند و لذا نگفتهاند که «الربا مثل البیع» زیرا این گفته کسی است که صحت بیع را اصل بداند و ربا را بر آن حمل کند، ولی خابط هیچگونه فرقی بین ایندو درک نمیکند. (این احتمال را تفسیر المیزان متعین دانسته است).

ربا النسیئه و ربا النقد:

ب. اینکه غرض نقض ربا به بیع است، چنانکه فخر رازی و دیگران گفتهاند که در جاهلیت دو نوع ربا بوده است: یکی ربا النسیئه و آن این بوده است که اگر کسی متاعی را به مدت میخرید و در رأس مدت نمیتوانست ثمن آن را بپردازد، به طلبکار میگفت: زدنی فی الاجل ازیدک فی الثمن. و دیگر ربا النقد یا ربا الفضل بوده است و آن بیع درهم به درهمین و نظایر آن است. و نقض این است که اگر متاعی

جواب: تشبیه از نظر آن است که مستی آکل ربا، پوشیده از مردم است و در نظر سطحی فهمیده نمیشود به خلاف مشبّهبه.