یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢١٨ - مبنا و منشأ حس دینی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٤، ص: ٢١٨

و البته این بحث هم ضمناً پیش میآید که قابلیت انحراف از هدف اصلی و قابلیت تغییرات جوهری از این لحاظ چقدر است؟ در اجسام بیجان در مورد قسر آنها گفته شده است: «لولا مصادمة الهواء المخروق لوصل الحجر المرمی الی سطح الفلک» که لازمهاش این است [که] قسر هم اگر معاوق نباشد دوام پیدا میکند. فطرتها و غرایز اولیه چطور؟ چه مقدار قابلیت انحراف و تغییر جهت دارند؟ آیا ممکن است مثلًا فطرت الهیه بکلی تغییر جهت بدهد و چیز دیگر بشود؟ ٧. ما با مخالفین در دو مقام باید بحث کنیم: یکی اینکه دین فطری است. این خود یک مسأله روانی و اجتماعی است و اثبات حقانیت دین متوقف بر فطری بودن آن نیست، زیرا ممکن است ما معتقدات دینی را از نوع علوم برهانی اکتسابی بدانیم و علایق دینی را هم از نوع علایق اکتسابی بدانیم و در عین حال چون آن معتقدات بر پایه علمی است و آن علایق و ملکات نیز براساس و برای منظور صحیحی است، دین را بپذیریم. طرف که نفی میکند، باید هم منکر فطری بودن باشد و هم ثابت کند که از لحاظ عقلی و منطقی پایهای ندارد، آنگاه درصدد جستجو برآید. پس ابطال توجیهها و تعلیلهای آنها متوقف بر این نیست که اثبات فطری بودن دین بشود، بلکه اثبات منطقی بودن نافی ادله آنهاست به نحو ورود نه به نحو تعارض، و چنانکه در صفحه ٢١٢ گفتیم ادله آنها هرگز با ادله ما قابل معارضه نیستند.

٨. آیات فطرت: الف. فاقم وجهک للدین حنیفاً فطرة اللَّه التی فطر الناس علیها.

ب. واذ اخذ ربک من بنی ادم من ظهورهم ...

ج. انا عرضنا الامانة علی السموات والارض ...

د. افغیر دین اللَّه یبغون و له اسلم من فی السموات والارض ...

ه. آیات تذکر، مثل: و لقد یسرنا القران للذکر ... انما انت مذکر ... قد انزل اللَّه الیکم ذکراً رسولًا ... این آیات آدمی را به یاد سخن سقراط