یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٨٢ - فلسفه دین در قرآن

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٤، ص: ١٨٢

بعلاوه چند ایراد وارد است: الف. در این بیان برای مدنی بودن انسان ریشه فطری قائل نیست مگر از ناحیه اضطرار، که در صفحات ١٢٠ و ١٢٩ و ١٣٠ تصریح شده. فقط در صفحه ١١٥ چیزی است که اندکی منافی با این نظر است.

ب. بنا بر اینکه اجتماع تعاونی تصالح اضطراری است، پس وحدت اولیه چگونه حاصل شد؟ ج. در این بیان به اختلاف گروهی که گاهی ریشههای طبقاتی و گاهی ریشه خونی و نژادی و گاهی ریشه مسلکی دارد، اشاره نشده است.

د. در این بیان [به] مهمترین اختلافی که در خود قرآن است یعنی نوع اختلاف و تضاد هابیل با قابیل، موسی با فرعون، نمرود و ابراهیم، خاتمالانبیاء و قریش که از نوع اختلاف مسلکی است، اشارهای نشده است.

ه. در این بیان نقش انبیا حکمیت و داوری و رفع اختلاف است، نه مبارزه و عمل.

و. در این بیان به مفاد آیه لقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط وانزلنا الحدید فیه بأس شدید و منافع للناس و لیعلم اللَّه من ینصره و رسله بالغیب ان اللَّه قوی عزیز توجه نشده است و حال اینکه این آیه هم درباره فلسفه دین و علت بعثت انبیاست. مخصوصاً به مضمون جمله «وانزلنا الحدید» که مفهوم مبارزه خونین را میرساند و به مفهوم «و لیعلم اللَّه من ینصره و رسله بالغیب» که مفهوم مبارزه دستهجمعی را میرساند، هیچ توجه نشده است.

٧. در صفحه ١٢٧ شروع میشود به تفسیر:

الف. کان الناس امة واحدة ... ظاهر الایة یدل علی ان هذا النوع قد مرّ علیهم فی حیوتهم زمان کانوا علی الاتحاد و الاتفاق و