دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤٥٩

تعليقه علقها على المتن الى الباب الثانى . و للعلامة السيد الشريف الجرجانى حاشية التحفة ايضا . ( ج ١ ط ١ ستون ٣٦٨ )

تعريف دائره اول سموت در درس ٢٨ گذشت , و تعريف دائره نصف النهار در درس ٢١ . دو قطب دائره اول سموت دو نقطه شمال و جنوب است , و عظيمه اى كه به دو قطب اول سموت بگذرد بر دائره نصف النهار نيز صادق است , پس بنابر تعريف صاحب نهايه هر گاه نقطه طرف قوس مطالع مثلا با آن عظيمه اى كه از افق بحركت معدل النهار حركت كرده است و بدائره نصف النهار رسيده است , بايد نقطه طرف طوالع نيز بدائره نصف النهار برسد مطلقا و بالعكس , با اين كه چنين نيست , مگر در صورتى كه هر دو نقطه يكى باشند و آن گاهى است كه يكى از دو نقطه اعتدال باشند كه بدائره نصف النهار رسيده است .

و نيز بنابر تعريف صاحب نهايه لازم آيد كه همان دو نقطه كه باهم طلوع كردند باهم غروب كنند , زيرا كه از هنگام طلوع آندو نقطه تا وقت رسيدنشان چون هر دو باهم رسيده اند , قوس نصف النهار هر دو مساوى خواهد بود , لاجرم از هنگام طلوع آن دو نقطه تا رسيدنشان بدائره نصف النهار بمقدار قوس مدار آندو از دائره نصف النهار تا مغربشان خواهد بود , با اينكه خلاف آن در شكل نهم كرده متحركه اوطولوقس مبرهن شده است .

اوطولوقسAutolykos de pythane ) ) از رياضى دانان يونانى پيشين است . كتاب ( كره متحركه) يكى از آثار گرانقدر اوست كه در اصطلاح فن از متوسطات است . خواجه طوسى آن را تحرير كرده است , و تاريخ فراغ تحرير جمادى يكم سال( خنا ) يعنى ٦٥١ است . كره متحركه يك مقاله حاوى دوازده شكل است .

قفطى در تاريخ الحكماء اوطولوقس را نام برده است و به بزرگى ستوده است ( ص ٧٣ ط ليدن ) . اين اثر بسيار ارزشمند قفطى را يكى از دانشمندان قرن يازدهم هجرى بپارسى ترجمه كرده است و در دانشگاه تهران به كوشش بهين دارائى بچاپ رسيده است . در بيوگرافى اوطولوقس چنين گويد :