دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٦ - افق ترسى

تبصره :

در بعد معلوم خواهد شد كه كره ارض نسبت به مافوق فلك شمس , حكم نقطه را دارد , لذا تفاوت ميان افق حقيقى و حسى نسبت به مافوق فلك شمس , محسوس و معتنى به نيست , و اين مطلب در بحث اختلاف منظر , ( درس ٦٢ ) مبين مى شود چه اين كه اختلاف منظر در فلك شمس و مادون آن به قياس به كره ارض پيش مى آيد .

تبصره :

علامه خفرى در كلمه كه شرح تذكره خواجه در هيأت است , در بين افق ترسى فرمايد :

( و يسمى الافق الحسى ايضا . و هى قد تنطبق على الافق الحقيقى , و قد تقع فوقها او تحتها بحسب اختلاف قامة الناظر فان كان مقدار قامته ثلاثة أذرع و نصفا كان مافوق ذلك الافق من الاسماء اكثر مما تحته بأربع دقائق و سنت و عشرين ثانية على مابينه ابن الهيثم فى رسالته فى ان الظاهرين من السماء اكثر من نصفها , و ان كان اقل منها امكن ان يكون مافوقه مساويا لما تحته , و ان يكون اصغر) .

و فاضل نحرير هبة الله شاهمير , در تاليف بسيار سودمندش به نام( : تنقيح مقاله در توضيح رساله) كه شرح رساله فارسى هيأت ملاعلى قوشچى است بعد از بيان افق حقيقى و حسى در بيان افق ترسى به وزان كلام تكلمه گويد :

( سيم افق رؤيت و افق حسى هم گويند و آن دائره ثابته است كه مرتسم شود محيط آن از توهم دوران طرف خطى كه خارج شود از بصر و تماس به سطح ارض نموده منتهى به فلك اعظم گردد . و گاه عظيمه باشد به آنكه منطبق بر افق حقيقى گردد , و گاه صغيره باشد به آنكه تحت افق حقيقى يا فوق آن در تحت افق مجازى يا بر افق مرئى يا فوق آن واقع شود بحسب تفاوت قامت ناظر در طول و قصره و ارتفاع و انخفاض محلى كه منظر وى باشد چه ابن هيثم در رساله كه جهت اثبات تفاضل و زيادتى نصف ظاهر فلك بر نصف خفى , نوشته , برهان گفته كه هر گاه قامت شخص رائى سه گزو نيم بود , زيادت از نصف فلك مرئى شود به چهار دقيقه و بيست و شش ثانيه , پس شكى نيست كه اگر به قليلى كمتر از آن باشد منطبق بر افق حقيقى خواهد بود , و اگر به بسيارى كمتر باشد بر فوق آن بود) .