غير مجسمة و كان من العلوم الرياضيه الصرفة : و اما لمن بحاول تصور مبادى الحركات على وجه يقتضيه قواعدهم فلابد من معرفة هيئة الاجسام المتحركة بتلك الحركات على وجه يظهر تلك الحركات فى مناطقها , و اذا اعتبر هذا العلم كذلك سمى هياة مجسمة و كان له عرق من العلوم الطبيعية التى موضوعها الجسم الطبيعى من حيث الحركة والسكون .

ملاحظه مى فرماييد كه علامه خفرى در بيان هيئت مجسمه و غير مجسمه , و كفايت اقتصار بر دوائر در هيئت رياضى چه خوب حق سخن را ادا كرده است , و فرموده است هيئت مجسمه را عرقى از علوم طبيعى است و آن كه خواهد تصور مبادى حركات اجراى علوى بنمايد ناچار بايد به هيئت مجسمه معرفت داشته باشد .

آلات نجومى از قبيل اصطرلاب و ربع مجيب و كره و زرقاله و رخامات و نظائر آنها صادقترين شاهدند كه مراد از فلك در نزد مهندسان و رياضى دانان بويژه دانشمندان هيات و نجوم از قديم و حديث , مدارات نيرين و كواكب است . در اينصورت كه فقط اقتصار بر دوائر و مدارات شود , آنرا هيئت غير مجسمه گويند , در قبال هيئت مجسمه كه چون خواهند در مقام تعليم صورت حركات كوكب را از اوج و حضيض و اقامت و رجعت و استقامت و ديگر اوضاع و احوال آنرا تجسم دهند تصوير نمايند افلاك مجسمه را عنوان كرده اند كه در اين صورت از مسائل علوم طبيعى است نه رياضى و هيوى , و گرنه هيوى را اولا و بالذات نيازى به افلاك مجسمه نيست , بحث از افلاك مجسمه در كتب هيئت نظير بحث از الفاظ در كتب منطق است .

بلكه اطلاق فلك در ملكوت عالم بكار رفته است چنانكه در روضه كافى آمده است كه :

روى عن امير المؤمنين عليه السلام انه قال رجل : اين المعبود ؟ فقال عليه السلام لايقال له اين لانه أين الاينية , و لا يقال له كيف لانه كيف الكيفية , و لايقال له ما هو لانه خلق الماهية , سبحانه من عظيم تاهت الفطن فى تيار امواج عظمته , و حصرت الالباب عن ذكر ازليته , و تحيرت العقول فى افلاك ملكوته . ( توحيد بحارج ٢ ط كمپانى ص ٩٣ )