دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤١٦ - اختلاف منظر و انكسار نور

آفتاب غروب كرده باشد بالاى افق ديده مى شود . و غريب تر رؤيت خسوف بدر است قبل از غروب آفتاب .

درجات انكسار نور را بحسب درجات ارتفاع مختلف يافته اند : در زيج محمد شاهى جدولى ترتيب داده شده است كه مقدار انكسار نور را از افق تا بارتفاع نود درجه آورده است , و حداكثر انكسار نور را كه در افق مى باشد ٣٢ دقيقه فلكى آورده است تا بارتفاع ٩٠ درجه كه بصفر مى رسد و از اثر بيفتد . و ٣٢ دقيقه فلكى ٨ ثانيه زمانى است كه بسيار اندك است . بسل منجم حداكثر انكسار را در ارتفاع پنج درجه , ٣٦ دقيقه و ٧ ثانيه فلكى دانسته است . و بحساب لاپلاس ٣٥ دقيقه و ٦ ثانيه فلكى و لكن مقدار انكسار بصافى بودن هوا و عدم آن , و نيز برقت و غلظت آن , و بديگر اوضاع جوى , تفاوت مى يابد , و تعيين مقدار واقعى آن , سخت تعذريا تعسر دارد . و در زيج بهادرى كه ادق و اجد و اتم زيجات است با اين كه بسيارى از جداول رياضى را با دقت تمام آورده است در انكسار نور سخنى عنوان نكرده است , گويا علتش همان بود كه گفته ايم ضبط آن دشوار است . بلكه در خزينه دوم جامع بهادرى كه خاصه در علم ابصار است , از مقدار انكسار بحسب درجات ارتفاع بحثى نفرموده است .

فائده ديگر :

آن كه خواجه گفته است( : ذكر الشيخ الرئيس ابوعلى بن سينا فى كتبه انه راى الزهرة كخال و شامة فى صفحة الشمس) اين مطلب را شيخ در فصل اول مقاله نهم تلخيص مجسطى در شفاء آورده است , و بعد از نقل گفتار بطليموس گفته است :

اقول : انى رايت الزهرة كخال و شامة فى صفحة الشمس . ( ص ٤٦٣ج ٢ رياضيات شفاء در علم هيئت , ط مصر )

فايده ديگر :

آن كه در انكسار نور در طبقات هوا اشارتى رفت , قاضى زاده رومى در اوائل شرح ملخص چغمينى در هيئت , تحريرى وجيز كرده است كه نقل و ترجمت آن شايد مفيد افتد :

اعلم ان العناصر تسع طبقات فى المشهور عند الجمهور كالافلاك : طبقة الارض الصرفة المجيطة بالمركز , ثم الطبقة الطينية , ثم طبقة الارض المخالطة التى تتكون فيها