دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ١٩٢ - مطالبى در طول جغرافيائى بلاد بعنوان تمرين و مزيد استبصار

از دائره نصف النهار آن بقعه , و آن مساوى ارتفاع قطب معدل النهار بود در آن بقعه]( . ( ص ٥٤ ٥٦ ط ١ )

اين بود عبارت محقق طوسى كه از زبده وى به عنوان مزيد بصيرت نقل كرده ايم . زبده ياد شده سى باب در فن هيئت است كه با رساله كائنات الجو محمد طالش , و رساله صفيحه شيخ بهائى در اسطرلاب , در يك مجلد در سنه ١٣٢٢ هق در تهران چاپ سنگى شده است . عبارت مذكور خواجه را از روى آن نقل كرده ايم . ما هنوز نسخه مخطوط از زبده بدست نياورده ايم , و مطبوع آن در دست داناى فن تصحيح نشده است , لذا بدان صحيفه گرامى بسى تصحيف روى آورده است .

بحمدالله تعالى , دوستان عزيز من با اين كه تازه چهل و پنج درس از علم شريف هيئت را فرا گرفته اند , اكنون در حدى اند كه عبارت زبده را به خوبى فهم مى كنند , خداى سبحان را بر اين موهبت شاكريم . و مع ذلك براى زيادتى استبصار در پيرامون كلمات خواجه برخى دانستنيها را مى نگاريم :

قوله( : زمين گرد است) . . . اجماع دانشمندان هيوى از قديم تا اليوم , بر كروى بودن و يا شبه كروى بودن ارض است , و مسائل هيوى مبتنى بر اساس كره بودن آنست . و بر سر زبان و قلم آنان كره ارض است . و براهين رياضى و تجربى بسيار بر كروى بودن آن اقامه فرموده اند . پاره اى از آن براهين متفكران در خلق آسمانها و زمين را با ذكر ماخذ آنها در درس شانزدهم دروس معرفة الوقت و القبله آورده ايم , و در اين دروس نيز به تفصيل بازگو مى كنيم . اكنون در موضوع كرويت ارض به بيان رشيق علامه بهائى در حديقه هلاليه كه رساله اى وجيز و عزيز در شرح دعاى چهل و سوم صحيفه سجاديه است كه از دعاهاى آنحضرت است چون به ماه نو ( هلال ) مى نگريست , اكتفا مى كنيم , آن جناب در پيرامون برخى از مسائل هلال فرمايد :

([ تحقق امثال هذه المسائل المبنيه على تخالف الافاق فى تقدم طلوع الاهلة و تاخرها ظاهر بناء على ما ثبت من كروية الارض . و الذين انكروا كرويتها فقد انكروا تحققها ,