دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤٣٥ - قوس تعديل النهار كوكب

تعديل النهار لجزء من فلك البروج هو الفضل بين مطالعه بخط الاستواء و بين مطالعه بالبلد .

بيان :

آن كه در زيج بهادرى نهار اطول و اقصر گفت , بدين سبب است كه در آفاق مائله شمالى هر گاه شمس به راس سرطان رسيده است و آن را طلوع و غروب بود , قوس النهار آن اطوال ايام سنه است , و قوس الليل آن اقصر ليالى سنه . و هر گاه به راس جدى رسيده است بعكس مذكور قوس النهار آن اقصر ايام سنه و قوس الليل آن اطول ليالى سنه خواهد بود كه شب اول زمستانست و آنرا شب يلدا مى گوييم و مى داني م كه در تمام سال درازترين شبها است . شاعران , شب هجران و زلف يار را از حيث سياهى و درازى بشب يلدا تشبيه مى كنند , صادق ملا رجب اصفهانى به لهجه اصفهانى گويد :

تا آن شكوفه بستان دل كنار من است *** سه زرع برف بيفتد بازم بهار من است

درازى شب يلدا و كوچه جلفا *** كنند بر سر هم نصف زلف يار من است

كوچه جلفا در ميان كوچه هاى اصفهان , چون شب يلدا در ميان شبهاى سال است .

اما در آفاق جنوبى اطول و اقصر ايام و ليالى سنه بعكس آنچه كه در آفاق مائله گفته ايم مى باشد كما لا يخفى . از صفحه ٣٦٨ تا صفحه ٣٩٠ زيج بهادرى , جدول تعديل النهار بازاى عروض بقاى بزيادتى يك يك درجه تا عرض مساوى تمام ميل كلى يعنى سولح قه , است , بدين معنى كه براى تسهيل عمل مستخرج تعديل النهار عروض ياد شده , و نهار اطول هر يك را حساب كرده است و در آن جداول آورده است . آغاز آن چنين است : لعرض اجه نهاره الاطول لسا عه ح قه كح نيه يعنى تعديل النهار عرض يك درجه كه نهار اطول آن ١٢ ساعت و ٣ دقيقه و ٢٨ ثانيه است . و در ذيل آن تعديل النهار آن عرض را از اول حمل تا درجات همگى دوازده برج آورده است . و بهمين ترتيب تا لعرض له جه قه نهاره نيه الاطول بدعه كا قه نيه , و بهمين روش تا لعرض سو جه لح قه نهاره الاطول الدعه

و در همين بحث آگاهى بهتر و بيشتر بدين جداول , و براه بكار بردن آنها را مى يا بيم .