دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٩ - فلك هيوى و عرض بلد

كوكب را مى خواهند .

محمود بن محمد بن عمر چغمينى در ابتداى باب سوم ملخص در هيأت ( الملخص فى الهيأة ) گويد : دوائر عظام يكى از آنها معدل النهار است كه فلك مستقيم ناميده ميشود . و يكى ديگر از دوائر عظام دائره البروج است و فلك البروج ناميده ميشود .

شارح ملخص ياد شده معروف به فاضل رومى و قاضى زاده رومى در شرح آخر باب مذكور گويد : اقتصار بر دوائر براى ناظرين در براهين كافى است چنانكه صاحب مجسطى بر همان دوائر اقتصار كرده است كه در اينصورت علم هيأت را هيات غير مجسمه گويند , و متاخرين چون قصد كردند مسائل هيوى را از دلائل تجريد كنند دوست داشتند كه افلاك را مجسمه فرض كنند تا اين كه گويد : پس افلاك در نزد جمهور مهندسين كه بر دوائر اقتصار مى كنند سى و چهار است .

غرض اين كه لفظى بدين كوتاهى و شيوايى و مشهور و معروف در كتب علمى و سائر و دائر در السنه علماى فلكى به نام فلك را چرا به اصطلاح ديگر تبديل كنيم و يا تغيير دهيم چه بهتر كه همين لفظ شناخته علمى را بكار ببنديم . باز در اين مطلب مباحثى به تفصيل در پيش داريم كه در دروس آينده گفته خواهد شد .

عرض بلد :

چون دائره نصف النهار دانسته شده است , حال بدان كه قوسى از اين دائره كه ميان قطب افق كه سمت الرأس است و دائره معدل النهار از جانب اقرب افتد , و يا ميان قطب ظاهر معدل النهار و دائره افق از جانب اقرب افتد آنرا عرض بلد گويند زيرا كه بدينمقدار از تحت معدل يعنى از سطح آن عرض پيدا نموده است .

و چون دائره استواى ارضى در سطح دائره معدل النهار است و زمين نيز تقريبا كروى است , پس هر گاه نقطه سمت الراس را به محاذات آن بر سطح زمين رسم كنيم و همچنين دائره نصف النهار را بر سطح ارض ترسيم كنيم قوسى از اين دائره نصف النهار كه بين نقطه مفروض رسم شده بر سطح ارض و بين خط استواء از جانب اقرب افتد قوس عرض بلد خواهد بود .