فصل پنجم آن گفته است كه ان الارض فى وسط السماء كالمركز فى الكرة . و بدانچه كه در هيئت مجسمه در تحصيل اوضاع شمس به دو فلك ممثل و خارج مركز آن اكتفاء شده است . و صواب اين بود كه بگويد : ان السماء محيطة عليها من جميع الجوانب .

و آن كه گفته است( : ان جرم الشمس اكبر) . . . تفصيل بحث آن در مباحث ابعاد اجرام در پيش است .

و آن كه گفته است( : و لهذا قال وجدها تغرب و لم يخبر انها تغرب فى عين) يعنى خدا نفرمود آفتاب در چشمه گل آلود ( و يا در چشمه گرم ) فرو مى رود , بلكه فرمود : ذوالقرنين آفتاب را چنان يافت كه در چشمه گل آلود فرو مى رود . و اين سخنى سخت استوار است .

و آن كه گفته است( : و لا شك ان البحار الغربية قوية السخونة فهى حامئة ) ناظر به حديثى است كه پيش از كلام ياد شده آورده است كه : عن ابى ذر قال كنت رديف رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم على جمل فرأى الشمس حين غابت , فقال : أتدرى يا اباذر أين تغرب هذه ؟ قلت : الله و رسوله اعلم , قال : فانها تغرب فى عين حامئة .

و آنكه گفته است( : و ايضا حمئة لكثرة ما فى البحار من الطين الاسود) ناظر به آيت كريمه ياد شده است . و شايد كه عبارت حديث نيز مانند آيت بود كه حمئة باشد نه حامئة . و حمئه قرآن نيز به اسم فاعل حاميه قرائت شده است . طبرسى در مجمع البيان گويد :

قرأ ابوجعفر و ابن عامر و اهل الكوفة غير حفص حامية , و الباقون حميئه بغير الف مهموزا . و من قرأ حمئة فعلى فعلة , و من قرأ حامية فهى فاعلة من حميت تحمى فهى حامية . و يجوز فى من قرأ حامية ان تكون فاعلة من الحماة فخفف الهمزة يقال : حمأت البئر اخرجت منها الحماة , و أحمأتها القيب فيها الحمأة . وجدها تغرب فى عين حمئة , معناه وجدها كانها تغرب فى عين حمئة و ان كانت تغرب وراءها لان الشمس لا تزايل الفلك و لا تدخل عين الماء , و لانه قال وجد عندها قوما , و لكن لما بلغ ذوالقرنين ذلك الموضع تراءى له كان الشمس تغرب فى عين كما ان من كان فى البحريراها كانها تغرب فى