لاجرم بر روى افق دور مى زد و فرو نميرفت تا شب آنرا از افق بپوشاند . چنان كه در آيت پيش از آن از وى حكايت فرمود كه حتى اذا بلغ مغرب الشمس وجدها تغرب فى عين حمئة و وجد عندها قوما . يعنى تا چون بجاى فرو رفتن آفتاب رسيد آن را چنان يافت كه در چشمه گل آلود فرو مى رود . هر كس هر جا باشد منتهاى مد بصر او هر چه باشد چنان ببيند كه گويى آفتاب بدانجا فرو مى رود . اگر كنار دريا ايستى مى بينى آفتاب در آب مى رود , و اگر در كوهستان باشى بينى پشت كوه مى رود , و اسكندر آهنگ مغرب كرد بزمين بات لاف رسيد , و از آنجا پيشتر نتوانست رفت و ديد آفتاب در آن آبهاى گل آلود فرو مى رود . ( ص ٢٧٥ راه سعادت استاد علامه شعرانى ط ٢ )

و نيز نيشابورى در تفسير غرائب القرآن در بيان اين آيت گويد :

قال حكماء الاسلام قد ثبت بالدلائل اليقينيه ان الارض كروية فى وسط العالم , و ان السماء محيطة بها من جميع الجوانب , وان الشمس فى فلكها تدور بدوران الفلك . و ايضا قد وضح ان جرم الشمس اكبر من جرم الارض بمائة و ست و ستين مرة تقريبا , فكيف يعقل دخولها فى عين من عيون الارض ؟

فتاويل الاية ان الشمس تشاهد هناك اعنى فى طرف العمارة كانها تغيب وراء البحر الغربى فى الماء كما ان راكب البحريرى الشمس تغيب فى الماء لانه لا يرى الساحل , و لهذا قال وجدها تغرب , و لم يخبر انها تغرب فى عين . و لا شك ان البحار الغربية قوية السخونة فهى حامئة , و ايضا حمئة لكثرة ما فى البحار من الطين الاسود . و اما قوله : و وجد عندها قوما فالضمير اما للشمس و اما للعين , و ذلك ان الانسان لما تخيل ان الشمس تغرب هنا ك كان سكان ذلك الموضع كانهم سكنوا بالقرب من الشمس .

بيان :

آن كه نيشابورى گفته است( ان الارض كروية فى وسط السماء , و ان السماء محيطة بها من جميع الجوانب) ناظر است بدانچه كه در فصل سوم مقالت نخستين مجسطى آمده است كه ان السماء كرية و حركتها مستديرة . و بدانچه كه در فصل چهارم آن آورده است كه ان الارض كرية فى الحس بالقياس الى الكل . و بدانچه كه در