و يا اگر چيزى را در ظرفى بگذاريم كه مرئى ما نمى باشد , بهمان حالت كه ظرف در حال خود است و شخص رائى هم بحال خود باشد , ديگرى در ظرف آب بريزد تا حدى كه سطح آب بالا بيايد و مشاهد رائى شود , در اين صورت همين شخص رائى آن چيز را كه در ته ظرف است مى بيند , و اين به سبب نفوذ نور در آب و انكسار نور است . و هم آن چيز كه در ته ظرف ديده مى شود , و بزرگتر از حجم واقعى خود كه در هوا يعنى بيرون آب ديده مى شود , مرئى مى گردد , زيرا كه آب غليظ تر از هوا است و بسبب اين غلظت نور شكسته و پراكنده و پخش مى شود و آن چيز بزرگتر مى نمايد . شكل( لب) خزينه دوم جامع بهادرى در همين مطالب است كه هر گاه مبصرى در ثخن آب باشد و بصر در هوا , در اين صورت آن مبصر , اعظم مرئى مى گردد از نفس خود بهمان بعد كه در هوا باشد الخ . ( ص ١٨٣ ) .

اگر كسى هنگام غروب قرض خورشيد و ماه , در كنار دريا بوده باشد , قرص خورشيد يا ماه را با اين كه از افق فرو رفته اند تا چندى بالاى دريا مى بيند , و گمان مى كند كه در واقع هنوز فوق افق اند .

و نيز قرص خورشيد و ماه و ساير اختران هنگام طلوع و غروب بزرگ ديده مى شوند , و هر چه از افق بالا مى آيند كوچكتر مشاهده مى گردند . و دليل اين امر همان اختلاف جرم هوا در غلظت و رقت است كه گفته ايم .

و بهمين سبب انكسار نور جرم آفتاب و ماه مثلا گاهى كه بدر است در وقت طلوع و غروب مائل به بيضى اند , زيرا يكطرف قرص آنها كه ملا صق بافق است , در طبقه هواى غليظ تر واقع مى شود , و نور بيشتر منكسر مى گردد , و طرف مقابل كه از افق مرتفع است در فضاى هواى رقيقتر است و انكسار نور كمتر , و لاجرم دو پهلوى قرص بر افق به يك نسبت منكسر مى گردد , و چنان نمايد كه قرص آنها از يكجهت باريكتر باشد و بشكل بيضى نمايد .

از جمله كائنات الجو و آثار علوى , قوس قزح است كه آن را بفارسى قلمى كتابى ( آدينده) گويند , بر وزن پاك بنده . و آن را( كمان رستم) نيز خوانند . و بفارسى رائج فعلى( رنگين كمان) گويند . در طبيعيات كتب فلسفى , و رسائل