دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤٠٤ - اختلاف منظر و انكسار نور

و كرة الهواء والارض بناء على ان كرة النار بعض من كرة الهواء على ما قيل و ان كرة الماء مع كرة الارض كره واحدة .

و قيل ان الافلاك الكلية والجزئية اربعة و عشرون , و هى بمنزلة الملك فى الافلاك فجعل فوقه من الافلاك الكية والجزئية احد عشر , و تحته ايضا كذلك لتكون بفلكيها فى وسط الافلاك .

يعنى حسن ترتيب ايجاب مى كند كه ترتيب كواكب سيار چنان كه مشهور است بوده باشد . بدين بيان كه شمس حركتش كندتر از سفليين و قمر است پس بايد دورى وى از زمين بيشتر از آنها بوده باشد , و نيز مدار وى بايد بزرگتر از مدار آن بوده باشد . و وجهى ديگر در حسن ترتيب مذكور اين كه خورشيد اگر فراتر بوده باشد سرما بر مركبات يعنى معدن و نبات و حيوان چيره مى گردد , و اگر فروتر بوده باشد گرما بر آنها , و اين چيرگى سبب تباهى كانى و گياه و جانور مى گردد .

و برخى گفته اند كه خورشيد پادشاه ستارگانست بايد در ميان لشكرش باشد كه علويه و منطقه و معدل پنج فلك زبرين اويند , و سفليان و قمر و هوا و ارض پنج كره زيرين او , بنابر اين كه كره نار بعضى از هواء است و هر دو يكى محسوب اند , چنان كه زمين و آب يك كره بحساب مى آيند .

و ديگرى گفته است كه عدد افلاك كلى و جزئى بيست و چهار است , و شمس بمنزلت ملكى در ميان آنها قرار دارد كه در زير و بر زبرش هر يك يازده فلك است و وى با دو فلكش ممثل و خارج مركز در ميان آنها جا كرده است . يازده فلك زبر آن عبارت از نه فلك علويه و دو فلك منطقه و معدل است , و يازده فلك زير آن هشت فلك قمر و عطارد و سه فلك زهره است كه در درس پنجاه و نه و شصت گفته آمد .

تبصره :

علت و سر تمسك به استحسان در ترتيب ستارگان سيار را اهميتى بسزا است كه بايد بدان آگاه شويم , و پس از بيان ذيل آن را عنوان مى كنيم .

و آن كه گفته است( : و نيز اگر شمس بالاتر) . . . چنان كه مدارات قمر هنگامى كه شمس در بروج جنوبى است , مدارات شمس در هنگام بودن آن در