دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٣٩٨ - اختلاف منظر و انكسار نور

نشد , اين معنى دال است كه فلك شمس تحت افلاك زحل و مشترى و مريخ , و فوق افلاك قمر و عطارد و زهره واقع است .

و عطارد حاجت جرم زهره تحت زهره باشد .

و قمر حاجب عطارد زير عطارد بود .

و وجه ديگر در ترتيب سفليين و نيرين تفاوت اختلافات مناظر است , بيانش در اين محل آنكه : هر كوكبى كه قريب تر باشد بارض اختلاف منظر آن زياده مى باشد از اختلاف منظر آن كوكب كه بعيدتر بود . و اختلاف منظر عبارتست از تفاوت موضع حقيقى كوكب و موضع مرئى آن . و موضع حقيقى طرف خطى است كه از مركز ارض خارج شده و بمركز كوكب گذشته تا فلك اعلى منتهى شود . و موضع مرئى طرف خطى است كه از موضع بصر خارج شده باشد .

و براى توضيح مقام فرض كنيم كه ا ب كره ارض است بر مركز ح . و ده فلك قمر كه قريب تر بارض است , و د مركز قمر . و رح فلك عطارد كه به نسبت اول از ارض بعيد است , و ر مركز عطارد . و ط ك ل م فلك اعلى .

و خارج كنيم از ح خط ح د ط كه بر مركز قمر و عطارد مرور كرده تا فلك اعلى بنقطه ط منتهى شود . پس ط موضع حقيقى قمر و عطارد باشد .

و فرض كنيم بر سطح ارض ا را بصر , و خارج كنيم خط ا د را تا بر نقطه ل از فلك اعلى منتهى شود , ول موضع مرئى قمر باشد , و طل قوس اختلاف منظر قمر .

بعده خارج كنيم خط ا ر را تا بر نقطه كاز محيط فلك اعلى منتهى شود , پس كموضع مرئى عطارد باشد , و قوس ط ك اختلاف منظرش كه اقل از اختلاف منظر قمر است . ( ش ٥٦ )

و از قوانينى كه مقدار اختلاف منظر معلوم مى شود اختلاف منظر قمر زائد از اختلاف منظر عطارد يافته شده است , و اختلاف منظر عطارد زائد از اختلاف منظر زهره . و اختلاف منظر شمس بغايت قليل است كه آن را حس رصدى درك نمى كند مگر مقدار آن از روى حساب معلوم شده است .