دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤١١ - اختلاف منظر و انكسار نور

و آن كه بطليموس در پايان سخنش گفته است( : اقرب الى الاقناع لانه اشبه بالامر الطبيعى لتوسط الشمس الخ) . نظام الدين نيشابورى در شرح مجسطى در بيان آن گويد :

يعنى انما كان كذلك اشبه لتكون الشمس كشمسية القلادة متوسطة بين الكواكب التى يبعد عنها الابعاد الاربعة و هى التسديس و التربيع والتثليث و المقابلة , و بين ما لايبعد عنها اقل البعد و هو التسديس , فضلا عما هو اكبر .

مقابله در پيش گفته آمد , تسديس آنست كه ٦٠ درجه يعنى دو برج فاصله باشد ( ٦٠ ‌ ٦ : ٣٦٠ ) , و تربيع آن كه سه برج يعنى ٩٠ درجه فاصله باشد ( ٩٠ ‌ ٤ : ٣٦٠ ) , و تثليث آن كه ١٢٠ درجه يعنى چهار برج ( ١٢٠ ‌ ٣ : ٣٦٠ ) .

مرحوم خير الله خان مهندس , شارح و مترجم تحرير مجسطى خواجه بفارسى , در بيان آن گويد : اما اينكه گفته( : لتوسط الشمس بين ما يبعد عنها كل البعد , الخ ) غرض آنست كه خمسه متحيره بر دو نوع اند : يكى از آن دو آن كه بعيد شوند از آفتاب جميع ابعاد اربعه يعنى تسديس و تربيع و تثليث و مقابله , و آن ثلاثه علويه باشند . و دوم از آن دو نوع آن كه بعيد نشوند از آفتاب بان بعدها , بلكه بعيد شوند از وى اندكى و آن سفليان اند . پس مناسب شد آنكه باشد آفتاب در ميان اين دو نوع باين وجه كه آنچه از نوع واحدى هستند فوق شمس باشند , و آن چه از نوع ديگرى هستند تحت وى باشند .

و اين كه گفته است( : لايبعد معه عنها الى الارض , الخ) يعنى بعيد نمى شوند با آن سير از آفتاب , بعدى كه مايل بطرف ارض بقدرى كه ظاهر شود بانقدر از بعد اختلاف المنظر كه مر وى را قدرى بود . الخ .

و بايد دانست كه فرسين و تولك دو قريه مشهورند از غور .

فائده :

سخن از شرح و ترجمت مهندس خير الله خان را بدينجهت بميان آورده ام تا بدان آگاهى و آشنايى حاصل شود كه كتابى بسيار بسيار گرانقدر و ارزشمند است , و به اضعاف بزرگى صورت و معنايش در خور تحسين و تمجيد است . آن جناب بر تحرير اصول اقليدس خواجه نيز شرحى مبسوط بنام([ تقرير