دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ١٧٧ - مسائلى در پيرامون طول و عرض بلاد

از بهر مرادى كرده باشد .

و عادت نبشتن اين حرفها چنان رفت كه جيم را دنبال ببرند تا حال را نماند زيراك حاجت به خاك ششصد است كم آيد زيرا كه شمارهاى نجوم بر سيصد و شصت رود . و يا را از پس كشند تا اگر نقطه نون نزديك او باشد بى را نماند تا ميان ايشان فرق بود . و كاف را چفته كنند تا لام را نماند . و نون را بزرگتر از راى و زاى دارند و نقطه زده , و بن نون خميده تا ميان ايشان فرق بود , زيراك راى را نقط بزنند و زاى را نقط زنند . و ميان سين و شين فرق نقط است . و چون نون يابى به آحاد مركب شود نقطه نون ميان ايشان فرق كند , و آنگاه احتياط كنند تا يا را نيز نقط زنند . و اگر صفر بايد نبشتن به جاى فارغ از عدد زبر دائره صفر خطى مماس بايد كشيد تا فرق بود ميان او و ميان هى . فاما بميان رقمهاى هندوان اين خط زبر صفر نبايد كشيدن كه آنجا هى نيست]( . ( التفهيم ط ١ ص ٥٢ ٥٤ )

در بيان بعضى از عبارات بيرونى گوئيم : قوله( : و لكن اين مردمان ترتيب عدد به حروف جمل كردند) پس بنابر قول بيرونى , حرف جمل , فقط بر دائره ابجدى اطلاق مى شود .

قوله( : و لكن گروهى خلاف كردند) . . . خلاف اين گروه دخلى و ضررى به مواضعت و اتفاق ارباب هيات در تدوين ازياج و كتب فن ندارد . آنان را در رشته ه اى علوم ارثماطيقى مواضعت و اتفاق ديگر است , و نظير كارشان در شعب اعداد حروف دوائر بسيار است كه ربطى به اين فن ندارد , چنانكه عالم نامدار و محمود بن محمد دهدار متخلص به عيانى كه از اعيان علماى اماميه قرن دهم هجرى است , در جواهر الاسرار و خلاصه آن , دوائر عديده اى در اعداد خاص و هر يك را براى امرى مخصوص , و بسيارى را منصوص به روايتى ماثور ذكر كرده است . و به خصوص علماى مغاربه را در فنون ارثماطيقى و اعداد حروف دوائر شرح و بسطى بتمام است و دستى بسزا دارند . عالم نبيل محمد باقر بن محمد حسين بن محمد باقر يزدى در كفاية الالباب فى شرح عيون الحساب , پس از شرح طريق معمول حروف