دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ١٩٧ - مطالبى در طول جغرافيائى بلاد بعنوان تمرين و مزيد استبصار

حاصل مى شود يك ربع شمالى آن ربع مسكون است .

از بيانى كه تقديم داشته ايم , دانسته مى شود كه عبارت مذكور زبده در تاديه اين مطلب ناتمام است , زيرا كه به نحو اطلاق گفته است( : و چون دائره عظيمه اى از دوائر ميول فرض كنند الى قوله : و از اين چهار , ربع شمالى ربع مسكونست ) . . . و دانسته شد كه اين اطلاق ناتمام است .

لذا گمانم درباره عبارت زبده اين شده است كه شايد جمله اى از آن از قلم كاتب ساقط شده است , و اصل آن چنين بوده است :

( و چون دائره عظيمه اى از دوائر ميول فرض كنند كه از دو طرف منتهاى عمارت شرقى و غربى معموره ارض بگذارد , سطح آن دائره هم بر زمين دائره اى احداث كند كه الخ) .

پس از آن براى تصحيح عبارت زبده به تذكره صاحب زبده رجوع كرده ايم , و ديده اي م كه عبارت تذكره نيز مانند زبده است بدين صورت :

( والدائرة العظيمة التى على سطح الارض الكائنة فى سطح معدل النهار يسمى خط الاستواء . و اذا توهمت عظيمه اخرى تمر بقطبيها انقسمت الارض بهما ارباعا , احد الشماليين هو الربع المسكون) ( فصل اول باب سوم تذكره در هيئت ارض )

و سپس ديده ايم كه ملا عبدالعلى بيرجندى شارح تذكره همين اعتراض ما را دارد , و عبارتش اين است :

( و اعلم ان كل عظيمة تمر بقطب خط الاستواء ينقسم الارض به و بخط الاستواء أرباعا , لكن احد الارباع لا يكون الربع المسكون الا اذا مرت العظيمه الماره بقطب خط الاستواء بمبدء العمارة , فعلى هذا كان على المصنف ان يعينها كذلك ) .

علامه حسن بن محمد نيشابورى معروف به نظام مؤلف تفسير غرائب القرآن , تذكره را , شرحى بصورت تعليقات كرده است , و آن را توضيح التذكره ناميده است تاريخ تاليف آن ٧١١ است , آن جناب در اين مقام متعرض اعتراض مذكور نشده است . و علامه خفرى عبارت تذكره را كه فرمود :

( . . . احد الشماليين هوالربع المسكون) بدين نحو شرح كرده است([ : اى الربع الذى