دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٢٩٥ - نسب دوائر با يكديگر

معنى كه هر گاه كوكب بحركت خاصه خود بغايت ارتفاع رسد در اين وقت هر دائره كه به مركز كوكب و سمت الراس گذرد دائره نصف النهار باشد به نسبت همان كوكب . و نصف فلك كه بجهت قطب ظاهر معدل النهار است هميشه نمايان باشد , و نصف ديگر ناپديد بود . و نصف فلك البروج كه ميان اعتدالين بجانب قطب ظاهر واقع است هميشه فوق الارض باشد , و نصف ديگر مدام تحت الارض . و هيچيك كوكب را از حركت اولى طلوع و غروب نباشد . و مادامى كه مكث آفتاب در نصف ظاهر فلك البروج باشد كه تقريبا شش ماه است حالت نهار بود , و مادامى كه در نصف خفى باشد حالت شب بود , پس مجموع سال شمسى يك شبانه روز باشد . و عرض تسعين را از آفاق ذات ظل دائره خوانند]( . ( ص ٦٧٤ و ٦٧٥ ط هند )

اين بود آنچه كه از جامع بهادرى نقل آنرا اكنون روا داشتيم . آنكه فرمود( : تقريبا شش ماه است) وجه تقريب و بيان تحقيق پس از شناختن سير شمس و اوج و حضيض آن عنوان مى شود . و عمده هدف ما فعلا اين است كه در عرض تسعين مشرق و مغرب و شمال و جنوب منعدم است و دائره نصف النهار متعين است , پس دائره مشرق و مغرب نيز در حقيقت منعدم است .

بيست و سوم :

نسبتى كه واقع است ميانه ماره باقطاب اربعه و وسط السماء رويت , عموم و خصوص من وجه است . و منطبق ميشوند در هنگامى كه قطب معدل بر سمت الراس باشد .

بيان :

عبارت نسخه چنان بود كه نقل كرده ايم , و لكن صواب اين است كه به جاى عبارت ( قطب معدل) عبارت( ماره به اقطاب اربعه) بوده باشد , زيرا كه وسط السماء رويت كه دائره عرض اقليم رؤيت است چنان كه در درس ٢٩ به تفصيل دانسته شده است , ماره به دو قطب منطقة البروج و دو قطب افق است افق هر نقطه كره ارض بوده باشد , خواه آفاق استوائى , و خواه آفاق مائله , و خواه عرض تسعين و هر گاه دائره ماره باقطاب اربعه بسمت راس افقى گذرد با وسط سماء رؤيت متحد خواهد بود كه ماده جمع وجه ياد شده است .