دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ١٨٤ - تمرين در طول جغرافيائى بلاد

فلان درجه , طول شرقى يا غربى اوست . و هر كدام از دو طول شرقى يا غربى , ابتداء از نصف النهار اصلى تا صد و هشتاد درجه ممتد مى شود .

و چون وسعت و طول جميع دوائر نصف النهار متساوى است , و از هيچ بابت اختلافى ندارد , سببى موجود نيست كه در اختيار نصف النهار اصلى , بعضى از آنها را بر بعضى ديگر ترجيح دهيم , لهذا طوايف مختلفه در خصوص اختيار نصف النهار اصلى اتفاق ننموده اند . مثلا در زمان قديم چون منتهاى آبادى در جهت مغرب جزائر خالدات را مى دانسته اند جزيره ( فر ) را كه غربى آنها است مبدء طول گرفتند , و اين مبدء را هنوز در ايران و ممالك آلمانى معمول دارند . و اما در فرانسه به فرمان لوئى سيزدهم در سال هزار و چهل و چهار هجرى , مبدء را از پاريس گرفتند از دائره نصف النهار كه به رصد خانه آنجا گذرد . و حال اين مبدء در اكثر ممالك معمول است , و ما نيز در اين كتاب مستطاب هر جا طولى ذكر كنيم , مبدء را همين دائره نصف النهار پاريس گرفته ايم]( .

اين بود آنچه كه نقل آن را از مرآة البلدان خواسته ايم . اينكه به بيان برخى از عبارات او مى پردازيم :

قوله( : در نزديك ذنب) . . . مقصود ستاره جدى است كه در اين زمان از قطب حقيقى شمالى معدل النهار قريب يكدرجه و چهارده دقيقه ( ١٤ ١ ) دور است . لذا در هر يكدوره حركت اولى يعنى در مدت ٢٤ ساعت يكدوره كامل گرد قطب ياد شده دور مى زند . و به حركت خاصه خود در روزگارى با قطب مذكور منطبق مى شود . درس ٣٥ دروس معرفت وقت و قبله در اين موضوع است , و اميد است كه در اين دروس نيز نوبت بحث آن فرا رسد .

در برخى از نوشته ها ستاره جدى به نام قازوق آمده است . در تركى ستاره را يلدوز گويند , ولى ستاره قطبى را كه جدى است قازوق نامند .

قوله( : و قاعده يافتن جهات اصلى اين است) . . . در درس شانزدهم اشاراتى رفت كه خورشيد هر گاه به او حمل رسد , شب و روز با هم برابر باشند , و بحث تفصيلى آن در پيش است . پس در اول فروردين هم شب يعنى از غروب آفتاب تا