دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ١٤٢ - تحصيل عرض بلد

قطب ظاهر معدل از سمت الراس بوده باشد و اين در مواضعى است كه عرض آنها اقل از ميل كلى است , و گرنه ميل درجه شمس از غايت ارتفاع آن كم گردد , و فضل بين حاصل و ربع دور اخذ شود كه عرض بلد خواهد بود .

و وجهى كه در تحصيل عرض بلد , نيازى به معرفت ميل نيست اين كه لا كوكب ابدى الظهور اگر مدار آن كه از مدارات يوميه موازى معدل النهار است , مقاطع دائره اول سموت نمى باشد يعنى از سمت الراس به جانب قطب خفى معدل نمى گذرد اعظم ارتفاعات آن با اصغر ارتفاعات آن جمع گردد , و اين مجموع تنصيف شود كه نصف اين مجموع عرض بلد خواهد بود . چه اين كه اصغر ارتفاعات كوكب ابدى الظهور مساوى عرض بلد منهاى بعد كوكب از قطب معدل است , و اعظم ارتفاعات آن مساوى عرض بلد بعلاوه بعد كوكب از قطب , معدل است , پس مجموع آن دو ارتفاع اعظم و اصغر , مساوى ضعف عرض بلد است لاجرم نصف آن خود عرض بلد خواهد بود .

و اگر مدار كوكب ابدى الظهور مقاطع دائره اول السموت بوده باشد , اصغر ارتفاعات آن از اعظم ارتفاعات آن كم شود و باقى تنصيف گردد تا تمام عرض بلد حاصل آيد , و چون اين نصف كه تمام عرض بلد است از ربع دور كم شود باقى عرض بلد خواهد بود . چه اين كه اعظم ارتفاعات كوكب ابدى الظهور در اين صورت مقاطع بودن مدار آن با دائره اول السموت , بقدر بعد آن از دائره معدل بعلاوه تمام عرض بلد است , و اصغر ارتفاعات آن بقدر بعد آن از معدل منهاى تمام عرض بلد است , پس بعد از نقصان اصغر ارتفاعات آن از اعظم ارتفاعات آن , ضعف تمام عرض بلد باقى مى ماند , و لاجرم نصف اين ضعف , تمام عرض بلد خواهد بود , و تمام اين تمام تا ربع دور خود عرض بلد و هو المطلوب . برهان اين وجوه تحصيل عرض بلد به ادنى تامل , خصوصا با ملاحظه آنچه در معرفت ميل اعظم گفته ايم ظاهر مى گردد .

اين بود آنچه در پيرامون عبارت بيرجندى به ترجمه و ايضا نظر داشته ايم . اينكه درس را در طول بلد آغاز مى كنيم , و پس از آن به برخى از وجوه تحصيل