دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ١٤١ - تحصيل عرض بلد

ملا سلطانعلى گونا آبادى در مفتتح تفسير شريف بيان السعاده فرمايد( : و بعد فيقول الفقير الى ربه الغنى : سلطان محمد بن حيد محمد الجنابدى عفا الله عنهما ) . . . .

ياقوت در معجم البلدان گويد : جنابذ : بالضم , و بعد الالف باء موحدة مكسورة , و ذال معجمة : ناحية من نواحى نيسابور , و اكثر الناس يقولون انها من نواحى قهستان من اعمال نيسابور , و هى كورة يقال لها كنابذ , و قيل هو قرية ينسب اليها خلق من اهل العلم]( . . . به بيان ايراد ملا مظفر بر طريق چهارم ياد شده باز مى گرديم :

مثلا در شكل ١٤ , آخر درس ٣٧ , اصغر ارتفاعات شمس را كه( ك ح) است ١٣ يافته ايم , و اعظم ارتفاعات آن را كه( ح ا) است ٣٣ يافته ايم , پس ميل اعظم كه( ح و) است از( ح ا) كم شود قوس( و ا) باقى ماند كه ارتفاع معدل النهار يعنى تمام عرض بلد است , پس ضعف عرض بلد حاصل نشده است تا تنصيف گردد كه نصف ضعف تمام عرض بلد بوده باشد . اما در طريق پنجم تنصيف باقى صحيح است زيرا كه اصغر ارتفاعات شمس در مثال ياد شده كه( ك ح) ١٣ درجه است از اعظم ارتفاعات آن كه( ح ا) ٣٣ است كاسته شود ٢٠ درجه ماند كه ضعف تمام عرض بلد است و نصف آن تمام عرض بلد و تمام اين تمام تا ربع دور خود عرض بلد خواهد بود .

تبصره :

از آنچه در بيان عبارت بيرجندى گفته ايم دانسته شده است كه اصغر ارتفاعات شمس يا اعظم ارتفاعات آن , با اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر , و يا اعظم ارتفاعات آن گاهى با هم متحد شوند و هر دو به يك مفاد خواهند بود و چه بسا كه از يكديگر جدا شوند و امتياز يابند كما لا يخفى . به ترجمه شرح بيرجندى بر تذكره باز گرديم :

و وجه عامى كه در تحصيل عرض بلد , در هر روز ميسور است اين كه : ميل درجه شمس مطلقا خواه ميل كلى بوده باشد , و خواه ديگر ميول جزئيه بر غايت ارتفاع شمس افزوده شود , اگر ميل در جهت قطب خفى معدل از سمت الراس بوده باشد , يا اين كه غايت ارتفاع شمس در خلاف جهت ياد شده يعنى در جهت