دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤١٥ - اختلاف منظر و انكسار نور

جداگانه آثار علوى , از سبب پيدايش آن بحث كرده اند . فصل سوم از مقاله دوم فن پنجم طبيعيات شفاء در پيدايش هاله و قوس قزح است ( ج ١ چاپ سنگى ص ٢٦٣ ) هاله را خرمن ماه گوييم . حكيم خواجه ابوحاتم مظفر اسفزارى كه در نيمه دوم قرن پنجم و اوائل قرن ششم هجرى مى زيست در فصل يازدهم رساله فارسى بسيار ارزشمندش در آثار علوى يعنى همان كائنات الجو , از پديد آمدن قوس و قزح بحث فرموده است ( ص ١٨ ٢٢ ط ١ بتصحيح و تحشيه مرحوم مدرس رضوى ) . باب هفتم رساله آثار علوى شرف الدين محمد مسعود مروزى , نيز در پديد آمدن قوس قزح است . وى گويد : خواجه امام اسفزارى آنرا فحص كرده است و در آثار علوى خويش آورده است , و بر آن مزيدى نيست . و نيز باب دوم رساله سنجريه زين الدين عمر بن سهلان ساوجى در پيدا آمدن خرمن ماه و كمان رنگين است . اين دو رساله فارسى در آثار علوى , با ديباچه و تصحيح و حواشى بكوشش استاد محمد تقى دانش پژوه حفظه الله تعالى در ١٣٣٧ هجرى خورشيدى در يك مجلد بطبع رسيده اند .

غرض اين كه پيدايش خرمن ماه و رنگين كمان و مانند آنان از انعكاس نور است . خواجه طوسى در شرح فصل سى ام نمط ششم اشارات در محو قمر يعنى كلف آن گويد :

اما القمر فان لم يكن محوه خيالا بتراءى فيه بالانعكاس كما ترى من الهالات و قسى قزح الخ . ( ص ١٦٦ ط شيخ رضا )

در ديوان راقم آمده است :

عناوين مجازى آدينده است *** به نزد مردم اهل طريقت

خيالى بيش نبود آدينده *** تو پندارى كه مى باشد حقيقت

جهت انكسار نور در جو است كه هيچ ستاره اى در جاى واقعى خويش ديده نمى شود , و ارتفاع مرئى آنها از سطح افق نسبت بارتفاع حقيقى آنها متفاوت مى گردد , مگر آنكه در سمت الراس باشد .

بواسطه انكسار نور است كه ماه شب چهارده هنگام غروب , قبل از آن كه