دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٣١٠ - هيئت مجسم

ديگر خالى بالا مى رود , در اين حال اگر سنگى به وزن يك سير در آن كفه تهى بنهيم بسبب زيادت فعل جاذبيت به حسب زيادت ماده , بسرعت بسوى زمين هبوط مى كند و آن كفه ديگر بسبب قلت آن بهمان سرعت به بالا صعود مى نمايد . به موضوع درس برگرديم و از نكته ٦٢٦ هزار و يك نكته نقل كنيم :

فلك در كتب هيات و نجوم , مدارات و دوائر است و رياضى به غير آن نظر ندارد , لذا در كتب اساطين فن كلمه فلك اضافه به دوائر عظام شده است . ابوريحان بيرونى در اول باب سوم مقاله نخستين قانون مسعودى گويد :

الدائره والفلك اسمان يتعاقبان على موضوع واحد فيتبادلان . ( ص ٥٤ج ١ ط حيدر آباد دكن )

و در باب هفتم مقاله دهم آن گويد :

ان صاحب العلم الرياضى يبين عن مواجب الدوائر والحركات الموجودة فيها و هى خطوط مجردة , و لذلك لانتحرز فيها عما يولده تقاطع الاجسام من التمانع عند الحركات . ( ج ٣ ص ١٣١٤ )

بيرجندى در اوائل فصل سوم از باب دوم شرح تذكره گويد :

ان المهندسين لما اكتفوا فى بيان هيئة الافلاك بمنا طقها اذ هى كافية لايراد البراهين سموها افلاكا .

نص كلام خواجه طوسى در آخر فصل پنجم از باب دوم تذكره در هيات و شرح خفرى بر آن اين است :

فهذه المباحث المذكوره فى هذا الفصل لضبط الاختلافات المرئية اصول و قوانين لابد من معرفتها ليحصل الاطلاع بها على احوال الكواكب فى اختلاف حركاتها بحسب الرؤية على وجه يوافق قواعد الحكمة اوردناها فى هذا الموضع على سبيل الحكاية اى مجردة عن دلائلها المذكورة بالخطوط فى المجسطى , و قائدة ايرادها على سبيل التصوير ان يسهل بادراكها تصور تلك الاختلافات مطابقة لتلك القواعد و براهين هذه القوانين بعضها مذكوره بالفعل فى المجسطى و بعضها غير مذكوره الا بالقوة . و الاقتصار على الدوائر كاف للناظر فى البراهين فى جميع هذا العلم . و اذا اقتصرفيه على ذلك سمى هيأة