دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ١٤٧ - طول بلد و مبدأ طول

كه جزائرى است , يا ساحلى است . مثلا بيرونى در عنوان جدول طول و عرض بلاد قانون گويد :

( جدول اطوال البلدان من ساحل البحر المحيط الغربى , و عروضها من خط الاستواء ) . ( ج ٢ ط حيدرآباد ص ٥٤٧ )

و در مفتتح جدول مذكور كه اول باب دهم مقاله پنجم قانون است گويد :

( الباب العاشر فى اثبات اطوال البلدان و عروضها فى الجداول : قد اثبت فى هذا الباب جداول تضمنت اطوال البلدان و عروضها بعد الاجتهاد فى تصحيحها بموجب اوضاع بعضها من بعض و ما بينهما من المسافات , لا بالنقل الساذج من الكتب فانها فيها مختلطه فاسدة ياخذ بعض اطوال فيها من جزائر السعادة , و بعضها من ساحل البحر المحيط و بينهما عشرة ازمان , ثم اخذ بعضها من المشرق تتمة الماخوذ من المغرب , و جعلت نظامها بتزايد الطول دون العرض مبتدئا فيه من الساحل , و بذالك طول بغداد سبعون زمانا , ذكرتها لائلا يخلط احد الرايين بالاخره مقلدا عازب المعرفه بالحقيقة , غير مبال با فساد المصلح منها , و الله تعالى معين من استعان به فى تحصيلها) . ( ج ٢ ط حيدرآباد ص ٥٤٦ )

كلمه( يأخذ) در عبارت قانون , رسم الخط آن بايد بصورت( يؤخذ) طبع شده باشد كه مانند( اخذ) صيغه مجهول است و عبارت( المأخوذ من المغرب ) مؤيد آنست . و يا ياخذ با باى حرف جر , و اخذ بعد عطف بر آن , و مراد از ( ازمان) درجاتست كه هر يك درجه فلكى چهار دقيقه زمانى است . و چه بسا كه در كتب فن اجزاى فلك البروج را درجات , و اجزاى معدل النهار را ازمان گويند , زيرا كه زمان را مقدار حركت معدل النهار مى دانستند . يعنى در اين باب جداولى را كه متضمن طول و عرض بلاد است , پس از اجتهاد در تصحيح آنها به موجب اوضاع برخى از آنها با برخى ديگر , و به موجب مسافات ميان آنها ثبت كرده ايم , نه اين كه به نقل ساده يعنى به صرف نقل از كتابهايى در اينجا درج كرده باشيم , زيرا كه اطوال و عروض بلاد در كتابها آميخته و تباه است , بعضى اطوال در آنها از جزائر سعادت اخذ شده است , و بعضى ديگر از ساحل بحر محيط , با اينكه تفاوت طولى