دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ١٣٨ - تحصيل عرض بلد

پس هر گاه ميل اعظم بر آن افزوده شود قوسى از دائره نصف النهار بين سمت راس و معدل از جانب ابعد حاصل شود , و تمام اين حاصل تا نصف دور قوسى از دائره نصف النهار بين سمت راس و معدل از جانب اقرب است , و آن عرض بلد بود .

٢ و اگر منقلب ظاهر را در جهت قطب ظاهر , ارتفاع اصغر نباشد بلكه به افق وصل شود يعنى با افق در يك نقطه كه قطب دائره اول السموت است تماس كند , عرض افق مساوى با تمام ميل اعظم خواهد بود .

٣ يا اين كه ميل اعظم بر تمام اعظم ارتفاعات شمس افزوده شود تا عرض بلد حاصل شود .

٤ يا اين كه ميل اعظم از اعظم ارتفاعات شمس كاسته شود , ٥ يا اين كه اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر از اعظم ارتفاعات منقلب ظاهر كاسته شود , و باقى در اين دو وجه ( ٤ و ٥ ) تنصيف گردد , ٦ يا اين كه اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر از ميل اعظم كاسته شود تا در اين وجوه سه گانه ( ٤ و ٥ و ٦ ) تمام عرض بلد باقى ماند , يعنى باقى تمام عرض بلد است و هر گاه آن را از ربع دور كم كنند حاصل عرض بلد بود , ٧ پس اگر در وجه اول اين وجوه سه گانه اخير چيزى باقى نماند , ٨ يا منقلب ظاهر را در دو وجه اخير اين وجوه سه گانه ارتفاع اصغر نبود , عرض افق ربع دور است , يعنى عرض تسعين خواهد بود .

در طريق پنجم اين قسم , اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر بقدر ميل كلى منهاى تمام عرض بلد است , و اعظم ارتفاعات آن بقدر ميل كلى بعلاوه تمام عرض بلد است , پس تفاضل بينشان بقدر ضعف تمام عرض بلد است , لاجرم نصف آن تمام عرض بلد خواهد بود كه از ربع دور كم شود باقى آن , عرض بلد بود , پس درست آمد كه در افق ذوظل دائر , هر گاه اصغر ارتفاعات منقلب ظاهر از اعظم ارتفاعات منقلب ظاهر كاسته شود و باقى تنصيف گردد تمام عرض بلد بدست آمده است .

اما در طريق چهارم اين قسم , مرحوم ملا مظفر جنابذى را تعليقه اى در اين مقام بر شرح بيرجندى بر تذكره است بدين عبارت :

([ لا يخفى عليك ان قوله فى الوجهين ليس بصحيح لان فى الوجه الاول و هو نقصان