دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤٣١ - قوس سعه مشرق و مغرب

معنى كه روزها از دوازده ساعت كمتر است و شبها از دوازده ساعت بيشتر بعكس آنچه كه نخستين بار در تاريخ افتتاح اين درس گفته ايم , و مراد از روز و شب بحسب عرف ارباب اين فن در درس بيست و پنجم گفته آمد .

در درس سى و سوم ( ٣٣ ) دانسته ايم كه در تمام دوره سال شمسى , روز و شب آفاق استوائى باهم برابرند . و چون مدارات يوميه عمود بر دوائر آفاق استوائى اند لاجرم غايت قوس سعه مشرق در خط استواء بقدر قوس ميل كلى خواهد بود . مثلا اگر درس ش ٦٤ مدارى ب ح را مدار راس سرطان يا مدار راس الجدى فرض كنيم , قوس ا ب غايت سعه مشرق آفاق استوائى است كه مساوى با قوس ميل كلى است , و سعه مغرب بقياس سعه مشرق است كه گفته آمد .

تبصره :

در دروس آينده دانسته مى شود كه يكى از طرق تحصيل قبله , مبتنى بر معرفت مقدار و جهت سعه مشرق يا سعه مغرب كواكب ثابته است . و چون حركت ثوابت بطيى ء است , قوس سعه مشرق يا سعه مغرب آنها را ساليانى دراز تفاوت قابل اعتناء نخواهد بود , بخلاف سيارات بخصوص نير اصغر كه از همه سريعتر است . پس هر گاه قوس سعه مشرق ثوابتى بحسب عرض بلدى استخراج شود تا ساليانى بسنده خواهد بود . بعضى از ابناء تحقيق مقدار سعه مشرق و مغرب برخى از ثوابت را و نيز مقدار سعه مشرق و مغرب اوائل و اواسط بروج را , بعرض له م يعنى بعرض تهران در يكصد و ده سال پيش از اين يعنى در تاريخ يكهزار و سيصد هجرى قمرى استخراج كرده است كه در اين دو جدول نموده مى شود .