دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ١٣٥ - تحصيل عرض بلد

الارتفاعات , او ينقص اصغر ارتفاعات المنقطب الظاهر عن اعظمها و ينصف الباقى فى الوجهين , او عن الميل الاعظم ليبقى فى الوجوه الثلاثه تمام عرض البلد , فان لم يبق شى ء فى الوجه الاول , او لا يكون للمنقلب ارتفاع اصغر فى الوجهين الاخيرين فالعرض تسعون .

والوجه العام الذى بتاتى فى كل يوم و ان يزاد ميل درجه الشمس على غايه ارتفاعها ان كان الميل فى جهة القطب الخفى , او كان غايه ارتفاع فى خلافها , و الا فينقص منها و يؤخذ الفضل بين الحاصل و بين الرابع ليحصل عرض البلد .

والوجه الذى لا يحتاج الى معرفه الميل هو ان يجمع اعظم ارتفاعات كوكب ابدى الظهور مع اصغرها و ينصف المجموع ليحصل عرض البلد ان لم يكن مداره مقاطعا لاول السموت , و ان كان مقاطعا لها ينقص الاصغر من الاعظم و ينصف الباقى ليحصل تمام عرض البلد . و البرهان على هذه الوجوه يظهر بادنى تامل خصوصا اذا لوحظ ما قدمناه فى معرفة الميل الاعظم]( .

اما ترجمه آن بفارسى با مزيد توضيح اين كه :

بدان كه آفاق بر سه قسم اند : افقى ذوظلين , و افقى ذوظل واحد , و افقى ذوظل دائر است كه در پيش شناخته اى .

طريق معرفت عرض بلد قسم اول اين است كه هر يك از ارتفاع اصغرين شمس يعنى اصغر ارتفاعات شمس در دو جانب سمت الراس هنگام موافات مركز جرم آن به دائره نصف النهار تحصيل شود , و تمام اعظم اصغرين از ميل كلى كاسته شود , يا ميل كلى از تمام اصغر اصغرين كاسته شود , يا اصغر اصغرين از اعظم اصغرين كاسته شود و فقط در اين وجه اخير باقى تنصيف شود , كه در هر سه وجه عرض بلد حاصل گردد .

و علت تنصيف باقى در وجه اخير اين است كه اصغر اصغرين ارتفاع شمس عبارت از مقدار بعد شمس از قطب خفى معدل النهار منهاى عرض بلد است , و اعظم اصغرين ارتفاع شمس عبارت از مقدار بعد شمس از قطب ظاهر معدل النهار بعلاوه عرض بلد است , پس تفاوت ميانشان بقدر ضعف عرض بلد است كه نصف