دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ١٣٦ - تحصيل عرض بلد

آن لامحاله عرض بلد خواهد بود و هو المطلوب . مثلا اصغر اصغرين ارتفاع شمس ٥٧ درجه است , و اعظم اصغرين آن ٧٧ درجه است , و بعد از طرح اصغر از اعظم ٢٠ درجه باقى مانده است و نصف آن ده درجه است كه عرض بلد مفروض است .

يا اين كه ميل اعظم بر اعظم اصغرين ارتفاع شمس افزوده گردد و تمام حاصل آن تا نصف دور اخذ شود , و يا ميل اعظم بر اصغر اصغرين ارتفاع شمس افزوده گردد تا در هر دو وجه تمام عرض بلد حاصل گردد , و اين حاصل چون از ربع دور كاسته شود باقى عرض بلد بود . مثلا در مثال فوق :

عرض بلد ‌ ١٠ ‌ ٨٠ ٩٠ , ٨٠ ‌ ١٠٠ ١٨٠ , ١٠٠ ‌ ( ميل كلى ) ٢٣ بعلاوه ٧٧

و يا

عرض بلد ‌ ١٠ ‌ ٨٠ ٩٠ , ٨٠ ‌ ٢٣ بعلاوه ٥٧

و اگر در اين قسم افق ذوظلين , اصغر ارتفاعات شمس در يك جانب از سمت الراس مساوى با اصغر ارتفاعات آن در جانب ديگر باشد آن بلد را عرض نبود يعنى از آفاق استوائى خواهد بود . و لكن در اين قسم افق ذوظلين گاه باشد كه حاجت به اخذ اصغر ارتفاعات شمس در هر دو جانب از سمت الراس نبود , بلكه هر گاه ميل اعظم معلوم باشد و اصغر ارتفاعات شمس در يك جانب از سمت الراس مساوى با تمام ميل اعظم بود , دانسته شود كه آن افق عديم العرض است . پس معرفت عرض بلد قسم اول به شش طريق گفته آمده است .

و طريق معرفت عرض بلد در قسم ثانى كه افق ذوظل واحد است , اين است كه : ميل اعظم بر تمام اعظم ارتفاعات شمس افزوده شود اين در صورتى است كه شمس را تمام اعظم ارتفاعات بوده باشد چه اگر براى اعظم ارتفاعات شمس , تمام وجود نيابد , عرض بلد مساوى ميل كلى خواهد بود , زيرا كه هر گاه اعظم ارتفاعات شمس را تمام نبوده باشد , شمس بر سمت راس خواهد بود كه ارتفاع آن ربع دور است , لاجرم عرض افق ذوظل دائره در اينصورت بقدر ميل كلى مى باشد , و با شمس در جهت واحد خواهد بود و يا اين كه ميل اعظم از تمام اصغر ارتفاعات شمس كم گردد , يا اين كه تمام اعظم ارتفاعات شمس با تمام اصغر