دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤٥٢
شده : ٤ ٣٠ : ١٣٤ ٣٠ بعلاوه ١٠٤ ١٣ ضربدر ٨
و يا ٤ ٣٠ : ١٤٧ ٣٠ بعلاوه ١١٧ ١٣ ضربدر ٩
و اين دو بيت هم قريب بهمين مفاد است كه :
هر روز زماه سيزده تعيين كن *** پس بيست و ششى زجاى مه تخمين كن
هر برجى راز موضع خورسى گير *** ميدان درجات مه مرا تحسين كن
مثلا در تاريخ فوق : ٤ ٣٠ : ١٤٣ ٢٦ بعلاوه ١١٧ ١٣ ضربدر ٩
و علت اختيار اعداد نامبرده در ابيات ياد شده , در بعد دانسته مى شود .
مانند بتقريب و تخمين بودن دستور ياد شده در تعيين برج قمر و درج آن , اين بيت خواجه طوسى در بيان مقدار ساعات و دقائق طلوع بروج دوازده گانه است كه ناظر به آفاق معظم معموره است :
طلوع برج و ساعاتش مفصل گويم و مجمل *** صبا اك , اى ال , بط ب , حج بك , دزيك , هو بل
( صيا اك ) ص اشاره به صفر است كه رقم برج حمل است يعنى . و يا اشاره به برج حوت است چنانكه در درس ١٥ گفته شده است . و ا ك اشاره بساعت و دقائق است , يعنى مقدار ساعت طلوع برج حمل و حوت يكساعت و بيست دقيقه است . و حروف ديگر بر اين قياس است يعنى : اى كه ثور و دلو است , مقدار ساعت طلوع آنها ال است كه يكساعت و نيم است . و بط ب يعنى جوزا و جدى , دو ساعت . و جح بك يعنى سرطان و قوس , دو ساعت و بيست دقيقه . و دزبك يعنى اسد و عقرب , دو ساعت و بيست دقيقه . و هويل يعنى سنبله و ميزان , دو ساعت و نيم .
ازمان ياد شده تقديرى تقريبى است كه نسبت به آفاق تفاوت مى يابد . و چون ساعات و دقائق مذكور جمع شود حاصل ١٢ ساعت تمام خواهد بود , و چون هر رقم براى دو برج است حاصل ٢٤ ساعت است كه ساعات مستوى يك شبانه روز است .