دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٣٣٧ - تشريح افلاك بر مبناى هيئت مجسمه

است , و حركت حامل و ممثل بتوالى , و حركت تدوير همانست كه در آغاز اين درس دانسته شده است .

بعنوان مزيد استبصار , عبارت ملاعلى قوشچى را از رساله فارسى هيئت او در هيئت فلك مجسم عطارد نقل مى كنيم : هيات فلك عطارد از هيات افلاك چهارگانه بدو چيز تفاوت دارد : يكى آن كه در عطارد فلكى كه حامل در ثخن اوست و آنرا مدير گويند مركزش مركز عالم نيست , و منطقه اش در سطح منطقة البروج نى , بلكه با حامل در يك سطح اند .

دوم آن كه عطارد را فلك ديگر است كه مدير در ثخن اوست بهمان طريق كه حامل در ثخن مدير , يعنى محدب مماس محدب بر نقطه مشتركه , و همچنين مقعر مماس مقعر , و مركزش مركز عالم است , و منطقه اش در سطح منطقة البروج است , و اين فلك را ممثل عطارد گويند . و لا محاله عطارد را دو اوج باشد يكى مشترك ميان ممثل و مدير و آنرا اوج مدير گويند , و ديگر مشترك ميان مدير و حامل و آن را اوج حامل گويند , و دو حضيض بهمان طريق . انتهى

توجه به دو مطلب : يكى اين كه در درس قبل در هيئت فلك شمس گفته ايم كه با فرض افراز خارج مركز از ممثل شمس و همچنين از افراز حامل از ممثل افلاك علويه و زهره دو كره مختلف الثخن باقى مى ماند بدان تفصيلى كه دانسته شده است , حال با در نظر گرفتن آنچه در فرض افراز مذكور گفته ايم , دانسته مى شود كه چون عطارد را دو فلك خارج مركز به نام حامل و مدير است پس با فرض افراز حامل از مدير كه بمنزلت افراز خارج مركز شمس و حامل علويه و زهره از ممثل آنها است , دو كره مختلف الثخن , در ثخن مدير باقى ميماند , و با فرض افراز مدير از ممثل دو كره مختلف الثخن در ثخن ممثل باقى مى ماند . و وجه تسميه به متمم همانست كه دانسته ايم يعنى مجموع جاوى و محوى و حامل فلك كلى مدير است , و مجموع حاوى و محوى و مدير فلك كلى ممثل .

مطلب دوم اين كه دو اوج ياد شده عطارد گاهى با هم متفق گردند و گاهى از يكديگر متفرق . صورت اتفاق اين كه بحسب تسطيح ترسيم شده است