دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٩١ - طول و عرض بلاد

٢ ميان قطب خفى افق كه سمت قدم است و معدل النهار .

٣ قوس ارتفاع قطب ظاهر معدل .

٤ قوس انحطاط قطب خفى معدل .

و چون بر قسى اربع ياد شده اطلاق عرض بلد شده است , بر تمام هر يك آنها تا ربع دور نيز اطلاق تمام عرض بلد شده است .

به اين بيان كه چون عرض حقيقى بلد قوسى از دائره نصف النهار منحصر بين سمت رأس و دائره معدل از جانب اقرب است , قوس تمام حقيقى آن نيز متمم همان قوس است كه منحصر بين دائره معدل النهار و دائره افق است از جانب اقرب .

و چون ارتفاع قطب ظاهر معدل مساوى عرض بلد است پس قوسى از دائره نصف النهار كه محصور بين قطبين يعنى قطب ظاهر معدل النهار و قطب ظاهر افق يعنى سمت رأس است مساوى با تمام عرض بلد خواهد بود .

و چون انحطاط قطب خفى معدل مساوى با عرض بلد است پس قوسى از دائره نصف النهار كه منحصر بين قطبين يعنى قطب خفى معدل و قطب خفى افق كه سمت قدم است مساوى با تمام عرض بلد است .

و چون قوسى از دائره نصف النهار كه منحصر بين قطب خفى افق و دائره معدل النهار از جانب اقرب مساوى عرض بلد است پس قوسى از دائره نصف النهار كه منحصر بين دائره معدل و دائره افق از جانب اقرب است تمام عرض بلد است .

اين بيان ما به تفصيل در عرض بلد و تمام آن , شرح عبارت موجز خواجه طوسى در تذكره است كه در بحث دائره نصف النهار فرموده است :

والقوس الواقعة منها بين قطب معدل النهار و دائره الافق , او بين قطب الافق و دائرة المعدل تسمى عرض البلد , والتى بين القطبين او المنطقتين تمامه .

به عنوان تمرين و تشحيذ ذهن در اين عبارت محقق بيرجندى در شرح تذكره در بيان عرض بلد دقت بفرماييد :

([ و بالحقيقه هو قوس منها بين سمت الرأس و المعدل من جانب لااقرب منه . و هى