دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٨ - فلك هيوى و عرض بلد

عليه السلام . . . وقت صلوة الظهر اذا كان القيظ يكون ظلك مثلث , و اذا كان الشتاء حين تزول الشمس من الفلك ذلك حين تكون على حاجيك الايمن الخ ( مستدرك الوسائل ج ١ ط ١ ص ١٨٧ )

تعبير به وسط السماء در روايت ياد شده از امام هشتم عليه السلام در درس ٢٤ آمده است , و در ذيل حديث مروى از اختصاص مفيد در صدر همين درس نيز تعبير به وسط السماء شده است( : انها حين زالت وسط السماء دخل وقت الزوال زوال النهار ) . كبد سماء وسط آنست . جوهرى در صحاح گويد :

كبد السماء وسطها , يقال : كبد النجم السماء اى توسطها , و تكبدت الشمس اى صارت فى كبد السماء .

صفى پورى در منتهى الارب گويد :

كبداء كصحراء , و كبيداء كحميراء : ميانه آسمان , تكبيد : در ميانه آسمان در آمدن آفتاب و جز آن , يقال : كبد النجم السماء اذا توسطها .

تعبير دائره به فلك تعبيرى رياضى است كه هر دائره و يا مدار كوكب بدان ناميده مى شود تعبير به فلك شيواتر از تعبير به لفظ مدار و خط سير و مانند آنها است كه امروز در سر زبانها است .

فاضل خاورشناس نلينو ايتاليائىNallino ) ) در كتاب ارزشمند و سودمندش به نام علم الفلك گويد :

هذا يعنى به الفلك اصطلاح كل فلكيى العرب و لا استحسن استعمال لفظ مدار الوارد فى كتب بعض الحديثين المقلدين لاصطلاحات الافرنج بلا لزوم .

يعنى من همان لفظ فلك را كه در كتب و اصطلاح دانشمندان فلكى آمده است بكار مى برم , و لفظ مدار را كه امروز پيروان اصطلاحات فرنگ در كتاب آورده اند دوست ندارم .

اين گفتار نلينو بسيار استوار است . دانشمندان هيوى در كتب هيات فلك را بر مدارات ستارگان اطلاق مى كنند و در كتب رياضى فلكى , هر گاه فلك گفته ميشود به معنى همان مدار است و بطليموس در مجسطى و بيرونى در قانون مسعودى كه در حقيقت مجسطى اسلامى است از لفظ فلك همان خط مدار