دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤٧٠
كمتر بود هر ربعى بقدر تعديل النهار , پس مطالع اين نصف نصف بود با دو ضعف تعديل نهار , پس قدر زيادتى چهار قدر تعديل نهار بود]( .
اين بود عبارت لارى كه نقل كرده ايم . اما آن كه قوشچى گفت :
( ربعى كه يكطرفش اعتدالى بود كه چون كوكب بتوالى از او گذرد بجانب قطب ظاهر شود . . ) . .
مراد از قطب ظاهر , قطب معدل النهار است كه اگر آفاق شمالى باشند قطب ظاهر معدل النهار براى آنها قطب شمالى است كه ستاره جدى نزديك به آنست , و اگر آفاق جنوبى باشند قطب ظاهر معدل النهار براى آنها قطب ديگر معدل النهار است كه نقطه متقاطر قطب شمالى است . آن اعتدالى كه كوكب از او گذرد بجانب قطب ظاهر شود در آفاق شمالى اول حمل است , و در آفاق جنوبى اول ميزان چنانكه در درس هفتم گفته آمد .
براى توضيح اربعة امثال تعديل النهار دو مقدار قليل مساوى باهم را در نظر بگيريد كه مثلا هر يك ١٤ درجه اند , و تعديل النهار ٢ درجه , ضعف آنرا كه ٤ درجه است از يك مقدار كاستيم باقى ١٠ درجه شده است , و آنرا بر ديگرى افزوديم حاصل ١٨ درجه شده است , پس ١٠ درجه از ١٨ درجه به چهار برابر تعديل النهار كمتر خواهد بود .
مثال : عرض تهران دقيقا له ما لح است , و گاهى كه شمس باول سرطان رسد تعديل نهار آن ئح ط لئ است كه معادل ا عه قه لح نيه زمانى است , پس ضعف تعديل نهار لو ئط د , و قوس نصف نهار قح ط لب , و قوس نهار ر ئو ئط د , و نهار اطول آن ئد عه كه قه ئو نبه زمانى خواهد بود .
و چون در آن هنگام از طوالع ربعى برآمده است كه اول سرطان بر افق شرقى بوده باشد لاجرم اول جدى بر افق غربى خواهد بود , اما اول سرطان بر افق شرقى شمالى , و اول جدى بر افق غربى جنوبى , زيرا كه دائره افق و منطقه دو عظيمه اند كه يكديگر را به تناصف تقاطع مى كنند , پس نقطه اعتدال بر منتصف نصف منطقة البروج خواهد بود , و چون در فرض مذكور مطالع نصف ياد شده