دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٩٠ - طول و عرض بلاد

اسم اتحاد عاقل و معقول از جهت شرافت آن عنوان كرده اند , همچنين در تعبير اطوال و عروض اماكن و آفاق , تعبير به طول و عرض بلاد كرده اند از جهت شرافت بلاد , و گرنه چنانكه گفته ايم قرى و جبال و برارى و بحار در اين حكم شريك اند ( درس اول دروس اتحاد عاقل به معقول ص ١٦ ط ١ ) .

الف تعريف عرض بلد در آخر درس ٢٦ گفته آمد كه آن قوسى از دائره نصف النهار است كه ميان سمت الرأس و دائره معدل النهار از جانب اقرب افتد . و يا قوسى از آن كه ميان قطب ظاهر معدل النهار و دائره افق از جانب اقرب افتد .

قيد قطب به ظاهر , و سمت الرأس بدينجهت شده است كه قوسى از دائره نصف النهار ميان سمت قدم و معدل النهار را از جانب اقرب افتد , و يا ميان قطب خفى معدل النهار و دائره افق از جانب اقرب افتد , در حقيقت آن عرض بلد نيست بلكه عرض بلديست كه مقاطر اين بلد باشد . و اگر در كتابى و رساله اى و به طور اطلاق در تعريف عرض بلد گفته شده است كه( قوسى از دائره نصف النهار ميان قطب معدل النهار و دائره افق افتد , يا ميان قطب افق و معدل النهار از جانب اقرب افتد آن را عرض بلد گويند) بدينجهت است كه قوسى از دائره نصف النهار واقع ميان قطب خفى معدل و دائره افق از جانب اقرب , و يا ميان سمت قدم كه قطب خفى افق است و معدل النهار از جانب اقرب , مساوى عرض بلد مفروض است .

و بعبارة اخرى در حقيقت عرض بلد آن قوسى از دائره نصف النهار است كه ميان سمت رأس و معدل از جانب اقرب افتد , و لكن بر قسى ديگر ياد شده چون مساوى با آنست اطلاق عرض بلد نيز شده است از جهت مساوات .

توضيحا گوييم كه بر چهار قوس اطلاق عرض بلد شده است يكى بر مبناى اصل و حقيقت و سه ديگر از جهت مساوات و مشابهت بدان . و هر چهار قوس از دائره نصف النهارند واقع ميان قطب افق و دائره معدل از جانب اقرب , و يا ميان قطب معدل و دائره افق از جانب اقرب :

١ ميان قطب ظاهر افق كه سمت رأس است و معدل النهار .