دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤٥١

بوده اند , مانند اين دستور در بدست آوردن جاى ماه در بروج دوازده گانه :

هر چه از ماه شد مثنى كن *** پنج ديگر فرازى بر سر آن

پس بهر پنج از آن زخانه شمس *** گير برجى و جاى ماه بدان

يعنى آنچه از ماه عربى گذشت مضاعف كن , و پنج عدد ديگر بر او بيفزا , پس ملاحظه كن كه آفتاب در چه برجى از بروج اثنى عشر است , ابتدا آن برج كرده بترتيب و توالى بروج هر برجى را پنج بده , بهر برج كه منتهى شود ماه در آن برج خواهد بود .

مثلا امروز پنجشنبه نهم ربيع الثانى سنه ١٤١٠ هق , مطابق ١٨ آبان ١٣٦٨ هش است . در آبان ماه شمس در برج عقرب است كه آن ماه هشتم است و اين برج هشتم , مطابق دستور فوق, ماه در بروج دلو است ٤ ‌ ٥ : ٢٣ ‌ ٥ بعلاوه ١٨ ‌ ٢ ضربدر ٩ و يا ٤ ‌ ٥ : ٢١ ‌ ٥ بعلاوه ١٦ ‌ ٢ ضربدر ٨

و ديگرى براى تحصيل درج اين بيت را بدان الحاق كرده است :

وانچه مانده در آخر منزل *** ضرب كن در شش و درج ميدان

و اين بيت بدينصورت نيز نقل شده است :

هر چه از پنج كمتر است بزن *** در شش و آنگهش درج ميدان

مثلا در مثال بالا عدد يك كسر آمده است , پس ماه در درجه ششم دلو است , و اگر ٢ باشد در ١٢ و ٣ در ١٨ و ٤ در ٢٤ درجه آن .

ابيات فوق بعبارات ديگر نيز نقل شده است , كيف كان اين دستور ضابطه اى بتقريب و تخمين است , و تحقيقى آن بايد از زيجات استخراج شود زيرا كه حركت قمر را سرعت و بطؤ است بتفصيلى كه در دروس آينده مى خوانيم .

قطعه ديگر از خواجه نصير الدين طوسى در بيان بدست آوردن جاى ماه در بروج است كه به اغلب راست مى آيد و آن اين است :

بگذشته زماه ضرب كن اى دلبر *** در سيزده و سيزده را بر مه بر

آنگه بحساب طرح كن سى سى را *** از منزل آفتاب تا برج قمر

سيزده را برمه بر , يعنى سيزده را نيز يكماه محسوب بدار , مثلا در تاريخ ياد