دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ١٨٦ - تمرين در طول جغرافيائى بلاد

٢٧ آل عمران كه بمفاد كريمه مذكور سوره حديد است فرمايد :

( ان معناه ينقص من الليل فيجعل ذلك النقصان زيادة فى النهار , و ينقص من النهار فيجعل ذلك النقصان زيادة فى الليل على قدر طول النهار و قصره , عن ابن عباس و الحسن و مجاهد و عامة المفسرين) .

اين تعبير شيوا و رساى مجمع ناظر به همان قسم اول است كه به نسبت معظم آفاق معموره است , فتبصر .

غرض اين كه در غير از دو روز ياد شده كه شب و روز باهم برابرند , به سبب درازى و كوتاهى شب و روز , گاهى فرا رسيدن شب پيش از رسيدن عقربتين به دسته ساعت غروب كوك خواهد بود , و گاهى بعد از آن , و همچنين فرا رسيدن روز , و وجه آن دانسته شده است . اما اگر ساعت ظهر كوك بوده باشد , همواره به رسيدن مركز شمس به نصف دائره فوقانى نصف النهار اعنى فوق الارض , عقربتين بر سر دسته مى رسند , و بعد از ١٢ ساعت ديگر به نصف ديگر دائره نصف النهار كه زير افق است باز به سر دسته مى رسند . و پيوسته بر همين منوال اند چه اين كه از نصف فوقانى دائره نصف النهار تا نصف تحتانى آن , چه شرقى و چه غربى نصف دور است كه ١٨٠ درجه است و مساوى با ١٢ ساعت است و دور فلكى به حركت اولى ٢٤ ساعت است , و اين وضعى پايدار و استوار است و فقط تفاوت اندكى ميان ظهر حقيقى و ظهر وسطى پيش مى آيد كه بحث آن در پيش است . لذا ارباب هيئت در مراصد نجومى , و شب و روز حقيقى دائره نصف النهار را ملاك اعمال رصدى مى گيرند . اين همه مباحثى است كه بايد به تدريج و تفصيل در درسهاى بعد عنوان شود .

ناگفته نماند كه جهت يابى به نحو مذكور در مرآة البلدان تقريبى است و تحقيقى آن به طرق گوناگون گفته آيد .

قوله( : دائره استواء كه مرور كرده است) . . . خط واصل ميان دو قطب شمال و جنوب همان خط محور عالم جسمانى يعنى محور معدل النهار , و محور حركت اولى است كه در درس چهارم گفته آمد . و در درس نخستين دانسته ايم كه در