دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٣٩٦ - اختلاف منظر و انكسار نور

ديگرى بموضع مرئى كوكب و آن طرف خطى بود كه از مركز عالم بموازات خطى كه از موضع ناظر بمركز كوكب گذرد بيرون آمده منتهى شده باشد بسطح فلك اعلى , گاه باشد كه اين هر دو دائره عرض بر يكديگر منطبق شوند , و آن وقتى بود كه كوكب بر دائره وسط السماء رؤيت باشد , و در اين حال كوكب را اختلاف طول نبود , و موضع مرئى كوكب در طول بعينه موضع حقيقى كوكب بود در طول , و آنچه از دائره عرض ميان موضع حقيقى و موضع مرئى كوكب باشد و آن اختلاف در اينحال بعينه اختلاف منظر است آنرا اختلاف عرض گويند .

و گاه باشد كه اين هر دو دائره متقاطع شوند , و فلك البروج را هر يك بر نقطه ديگر تقاطع كند , و در اينحال موضع مرئى كوكب در طول غير موضع حقيقى كوكب بود در طول , و قوسى كه از منطقة البروج ميان اين هر دو دائره عرضيه باشد آن را اختلاف طول گويند .

و عرض مرئى گاه باشد كه مساوى عرض حقيقى باشد , و در اينحال كوكب را اختلاف عرض نبود , و گاه باشد كه زياده از عرض حقيقى بود , و گاه باشد كه كمتر از عرض حقيقى بود , هر يك از اين زيادتى و كمى را اختلاف عرض گويند .

و گاه چنان اتفاق افتد كه كوكب بر منطقة البروج باشد , و منطقة البروج بر سمت راس گذشته بود , و در اينحال كوكب را اختلاف عرض نبود , و اختلاف منظر بعينه اختلاف طول باشد .

بيان :

قوله( : اين زاويه تقاطع را زاويه اختلاف منظر گويند) ناظر است بمثل زاويه د ح ه در شكل ٥٤ . و دانستى كه اين زاويه را بلحاظ مساوى بودن آن با زاويه د ا و زاويه اختلاف منظر گويند .

در پيرامون عبارت چغمينى , و اعتراض قاضى زاده رومى بروى گفته ايم كه اگر چغمينى بجاى قوس اختلاف منظر زاويه اختلاف منظر را عنوان مى كرد اعتراض قاضى زاده بدو رو نمى آورد , حال در عبارت قوشچى ملاحظه مى فرماييد كه وى مراعات اين مطلب را كرده است كه اختلاف منظر را زاويه تقاطع دو خط